Samgöngur við Vestmannaeyjar hafa um áratugaskeið verið eitt stærsta hagsmunamál Eyjamanna. Þær snerta ekki aðeins daglegt líf íbúa heldur einnig atvinnulíf, öryggi og byggðaþróun. Þrátt fyrir umbætur á undanförnum árum er ljóst að núverandi lausnir eru langt frá því að vera fullnægjandi – sérstaklega þegar veður hamlar samgöngum með þeim hætti sem við höfum séð í vetur.

Ótryggar ferjusiglingar

Ferjusiglingar hafa verið burðarás samgangna milli lands og Eyja. Með tilkomu Landeyjahafnar styttist siglingartími verulega og markmiðið var skýrt: að tryggja öruggar og reglulegar ferðir allt árið um kring.

Raunin hefur hins vegar reynst önnur. Sandburður inn í höfnina, veðurhamfarir og ófyrirsjáanlegar aðstæður hafa valdið því að ferðir falla niður eða þurfa að sigla til Þorlákshafnar með tilheyrandi töfum og óþægindum. Í vetur hefur þetta vandamál orðið sérstaklega áberandi og sýnt svart á hvítu hversu brothætt kerfið er.

Viðbrögð: Lagfæringar eða langtímalausnir?

Í umræðunni hafa komið fram tillögur um að bæta núverandi aðstöðu. Þar má nefna:

• Stækkun eða breytingar á Landeyjahöfn
• Uppsetningu varnargarða til að draga úr sandburði
• Aukin dýpkun og viðhald

Slíkar aðgerðir gætu vissulega bætt ástandið til skemmri tíma. En spurningin er hvort þær leysi grunnvandann. Náttúruöflin við suðurströndina eru gríðarleg og saga hafnarinnar sýnir að baráttan við sandinn er sífelld og kostnaðarsöm.

Göng til Vestmannaeyja – raunhæfur kostur?

Á síðustu árum hefur áhugi aukist á því að kanna möguleika á jarðgöngum til Vestmannaeyja. Slík framkvæmd myndi gjörbreyta samgöngum:

• Tryggja stöðugar samgöngur óháð veðri
• Stytta ferðatíma og auka öryggi
• Styrkja atvinnulíf og byggð

Þó að kostnaður við slík verkefni sé mikill, þá þarf að horfa til langs tíma. Reynslan frá öðrum löndum, svo sem Færeyjum og Noregi, sýnir að neðansjávargöng eru tæknilega framkvæmanleg og geta haft gríðarleg samfélagsleg áhrif.

Hver er framtíðin?

Kjarnaspurningin stendur eftir: Eigum við að halda áfram að laga kerfi sem er í eðli sínu viðkvæmt, eða stíga skrefið til fulls og fjárfesta í varanlegri lausn?

Göng til Vestmannaeyja eru ekki lengur fjarlæg draumsýn heldur raunverulegur valkostur sem vert er að rannsaka til fulls. Ef markmiðið er að tryggja jafnræði íbúa og öruggar samgöngur allt árið um kring, þá er ljóst að horfa þarf lengra en til bráðabirgðalausna.

Af hverju sjáum við framtíðina eins og nútíðina?

Ein stærsta hindrunin í umræðunni um samgöngur við Vestmannaeyjar er ekki tæknileg eða fjárhagsleg – hún er hugarfarsleg.

Fólk hefur tilhneigingu til að sjá framtíðina sem framlengingu af nútíðinni. Við erum vön ferjusiglingum, vön óvissunni, vön því að laga kerfi sem virkar ekki alltaf – og því finnst mörgum eðlilegt að halda einfaldlega áfram á sömu braut, með smávægilegum lagfæringum.

En það sem vantar í þessa umræðu er spurningin: hvað ef við hugsum þetta allt upp á nýtt?

Ef samgöngur væru öruggar og stöðugar allan ársins hring myndi samfélagið umbreytast. Það myndi ekki bara þýða þægilegri ferðalög – það myndi breyta því hvernig fólk hugsar um að búa í Eyjum.

Ungt fólk og tækifærin

Í dag horfum við upp á hæft og metnaðarfullt ungt fólk flytja burt – til Reykjavíkur eða erlendis – í leit að tækifærum sem þau sjá ekki heima fyrir.

Það er ekki vegna þess að Vestmannaeyjar hafi ekkert að bjóða. Þvert á móti. Vandinn er að umgjörðin setur takmörk.

Ef aðgengi væri tryggt með raunverulega áreiðanlegum samgöngum myndi myndin breytast:

• Fyrirtæki hefðu meiri hvata til að byggja upp starfsemi
• Fjölbreyttari störf yrðu til
• Menntað fólk sæi framtíð í því að snúa heim eða vera áfram

Þetta snýst ekki bara um að halda í fólk – heldur að skapa aðstæður sem laða það að.

Stóru skrefin – og óþægilegar spurningar

Auðvitað fylgja stórum framkvæmdum líka áskoranir. Meira aðgengi þýðir meira flæði fólks, breytingar á samfélagsgerð og jafnvel þrýsting á innviði.

En það er einfaldlega verðið sem fylgir vexti.

Spurningin sem við stöndum frammi fyrir er því ekki hvort breytingar hafi áhrif – heldur hvort við viljum stýra þeim, eða láta þær gerast án okkar.

Að byggja göng, þróa hafnaraðstöðu og taka stór skref er ekki áhættulaust. En það að gera ekkert er heldur ekki hlutlaust val – það er ákvörðun um að halda áfram á sömu braut, með sömu takmörkunum.

Hallgrímur Rögnvaldsson