Það er sem betur fer eitt af lyndiseinkennum okkar Íslendinga að hafa sterka réttlætiskennd. Setningin „Gjör rétt, þol ei órétt“ hafa verið einkunnarorð mikilsmetinna stjórnmálamanna. Orðin meitla það: að vera heiðarlegur og sanngjarn í eigin verkum, en standa jafnframt fast á móti ef brotið er á manni eða þjóðinni.

Það þykir fréttnæmt ef upp kemst að óprúttnir aðilar misnoti aðstöðu sína gagnvart launþegum, greiði ekki eftir settum launatöxtum eða láti fólk vinna langt umfram allt sem eðlilegt getur talist, jafnvel á lágmarkslaunum allan tímann. Verkalýðshreyfingin gerir meira að segja út fólk til að fara á milli vinnustaða og kanna hvort allt sé með felldu.

Nú er loksins viðurkennt að það hafi átt sér stað gríðarleg undirverðlagning á loðnu og frábært að ríkisstjórnin ætli að taka á málinu, enda er tjónið mikið fyrir sjávarútvegssveitarfélögin og sjómenn.

Það er ekki ólíklegt ef loðnan sem á land kom hér á vertíðinni hefði verið verðlögð með sama hætti og í Færeyjum að þá hefði komið ríflega 20 milljörðum króna hærri upphæð til skipta og það hefði m.a. haft það í för með sér að sjávarútvegssveitarfélögin, þar sem þessum afla var landað, hefðu fengið hátt í 400 milljónum krónum hærri upphæð í hafnar/- og aflagjöld en þau fengu á síðustu vertíð. Í ljósi umræðu um hin ýmsu mál í kjördæminu sem ég hef fengið inn á mitt borð sem þingmaður, svo sem frestun viðhalds framkvæmda og erfið uppgjör hinna ýmsu innviðaskulda þessara sveitarfélaga, þá er það ljóst að þessir fjármunir hefðu nýst gríðar vel á viðkomandi stöðum.

Það væri ekki úr vegi ef Samband íslenskra sveitarfélaga, hvar inni situr mikil þekking á málefnum þessara sveitarfélaga reiknaði það út hvað hagur þessara hafna sem hér um ræðir hefði orðið mikið annar, með samkeppnisverði loðnunnar. Í framhaldi af því mætti síðan skoða hvað hagur íslenskra hafna vænkaðist mikið ef allar hinar fisktegundirnar væru verðlagaður með það í huga að allur fiskur sem um þær færi væri seldur gegnum fiskmarkað og þá markaðsverði.

Það hefur lengi verið ljóst að íslensk fiskvinnsla hefur búið við tvöfalda verðlagningu um árabil og það er vandasamt að sjá hvernig „rétt“ fiskverð skili sér til sjómanna og annarra aðila í  verðlagningu á fiski almennt í samþættri vinnslu og útgerð. Það er markaðsverð, Verðlagsstofu verð, heimavigtun og hinir ýmsu þættir sem rugla þessa mynd.

Það er engin þjóð meðal þjóða sem sættir sig við einhvern leikaraskap og milliverðlagningu á helstu náttúruauðlind landsins.

Hvað er til ráða?

Fyrsta verk er að koma á gagnsæi og tryggja að Verðlagsstofa og almenningur fái aðgang að upplýsingum um afurðaverð frá skattinum, bera saman afurðaverð frá Íslandi og á sambærilegum afurðum frá nágrannaríkjunum. Það á hvorki að taka mánuði né ár heldur daga eða vikur.

Í öðru lagi þarf greinilega að aðskilja veiðar og vinnslu með einhverjum hætti og tryggja að ákveðinn hluti af afla fari á uppboðsmarkað.  Í Færeyjum er kveðið á um að 30% af afla hvers skips fari á markað og er ljóst að staðan hér á Íslandi kallar á sambærilegar reglur eða önnur þau úrræði sem tryggja markmið réttrar verðlagningar á þessari sameiginlegu auðlind okkar.