Á hverju ári þegar frostið bítur og hálkan leggst yfir götur og gangstéttar má sjá sama mynstrið endurtaka sig: bráðamóttökur heilbrigðisstofnana fyllast af fólki sem hefur brotnað í hálku. Sum beinbrot eru einfaldlega óumflýjanleg. Svokölluð háorkubrot, þegar áverkinn er mjög mikill, til dæmis í bílslysum eða alvarlegum skíðaslysum. Þá myndu jafnvel sterk og heilbrigð bein geta brotnað.

En svo eru til beinbrot sem hægt er að hafa áhrif á og jafnvel koma í veg fyrir. Þau kallast lágorkubrot og verða við lítil eða jafnvel engin áföll. Dæmi um það er þegar einstaklingur dettur í sama plani eða finnur skyndilegan verk í baki við að lyfta þungum hlut og í ljós kemur að hryggjarliður hefur fallið saman. Slík brot geta verið merki um að beinin séu orðin veik og að undirliggjandi beinþynning sé til staðar.

Þögull sjúkdómur

Beinþynning er oft kölluð „þögull sjúkdómur“. Ástæðan er sú að sjúkdómurinn veldur yfirleitt engum einkennum fyrr en bein brotnar. Margir ganga því um með beinþynningu án þess að vita af því. Eftir fimmtugt má búast við að önnur hver kona og fjórði hver karlmaður fái beinþynningarbrot einhvern tíma á lífsleiðinni. Algengustu beinþynningarbrotin eru framhandleggsbrot, samfallsbrot í hrygg og mjaðmarbrot.

Fólk sem hefur brotnað veit að slík brot geta haft mikil áhrif á lífsgæði. Þau valda oft miklum verkjum, geta takmarkað hreyfigetu og gert daglegar athafnir erfiðari. Sumir ná aldrei sömu færni og missa að hluta sjálfstæði sitt.

Erfðir skipta máli – en ekki öllu

Beinþéttni ræðst að stórum hluta af erfðum. Því hefur ættarsaga áhrif á áhættuna. En þrátt fyrir það eru fjölmargir þættir sem við getum sjálf haft áhrif á. Langvarandi notkun sykurstera, vannæring, lág líkamsþyngd og ýmsir undirliggjandi sjúkdómar geta aukið líkur á beinþynningu. Einnig getur lítið hreyfing og ónóg inntaka kalks og D-vítamíns haft áhrif á beinheilsu.

Einföld rannsókn greinir beinþynningu

Beinþynningu er hægt að greina með svokallaðri beinþéttnimælingu,röntgenrannsókn þar sem þéttni beinanna í hrygg og mjöðmum er mæld. Rannsóknin tekur um 20–30 mínútur og geislunin er lítil. Með flestum mælitækjum er einnig hægt að taka sérstaka hliðarmynd af hryggnum. Sú mynd getur sýnt hvort hryggjarliðir hafi lækkað eða fallið saman.

Meðferð getur komið í veg fyrir fleiri brot

Ef einstaklingur hefur fengið eitt beinþynningarbrot eykst hættan á öðru broti verulega, sérstaklega fyrsta árið eftir brotið. Því er mikilvægt að meðhöndla með beinverndandi lyfjameðferð. Einnig er mikilvægt að setja inn beinverndandi lyf hjá einstaklingum sem ekki hafa brotnað en eru í mikilli áhættu að fá beinþynningarbrot.

Margt hægt að gera sjálfur

Þrátt fyrir að beinþynning sé algeng er einnig margt sem fólk getur gert sjálft til að styrkja beinin. Hreyfing er eitt það mikilvægasta. Beinin styrkjast þegar þau eru notuð, sérstaklega við æfingar þar sem líkaminn ber þunga. Rösk ganga, styrktaræfingar og jafnvel létt hopp geta haft jákvæð áhrif á beinþéttni. Sterkari vöðvar styðja einnig betur við beinin og jafnvægisæfingar geta minnkað líkur á byltum, sem er mikilvægur þáttur í forvörnum gegn beinbrotum. Næring skiptir einnig miklu máli. Mikilvægt er að fá nægilegt kalk úr fæðu og taka D-vítamín, sérstaklega hér á Íslandi þar sem sólarljós er takmarkað stóran hluta ársins.

Fræðsla aðgengileg á einum stað

Á undanförnum árum hefur orðið sífellt ljósara hversu mikilvægt er að fólk hafi aðgang að skýrum og áreiðanlegum upplýsingum um beinheilsu. Það var einmitt kveikjan að vefnum beinheilsa.is, sem var nýlega settur á laggirnar.

Hugmyndin kviknaði í daglegu starfi við að hitta fólk með beinþynningu. Í viðtölum sem oft taka um hálftíma er farið yfir forvarnir, næringu, hreyfingu og meðferð. En reynslan sýnir að flestir muna aðeins hluta af því sem rætt er þegar þeir ganga út um dyrnar.

Þess vegna kom upp hugmyndin um að safna helstu upplýsingum um beinheilsu á einn stað á íslensku þar sem fólk getur kynnt sér málin í ró og næði.

Til liðs við verkefnið komu nokkrir sérfræðingar á sínu sviði. Sigríður Björnsdóttir, Innkirtla-og efnaskiptalæknir í Heilsuklasanum sá um alla fræðslu, Thelma Rut Grímsdóttir, næringarfræðingur hjá Meltingu og vellíðan, lagði til efni um næringu. Íþróttafræðingarnir Lars Óli Jessen og Elín Sigurðardóttir hjá Heilsuklasanum komu að gerð æfingaefnis og ráðlegginga um hreyfingu.

Forritun og hönnun vefsins var í höndum Björns Andra Pálssonar og Elsu Hauksdóttur. Öll vinnan við vefinn var unnin í sjálfboðavinnu og af brennandi áhuga á fræðslu og forvörnum.

Markmiðið: sterkari bein og betri lífsgæði

Markmið vefsins beinheilsa.is er að gera fræðslu um beinheilsu aðgengilega og hvetja fólk til að taka virkan þátt í eigin heilsu. Á vefnum er meðal annars að finna almennar upplýsingar um beinþynningu og beinbrot, fræðslu um næringu, kalkreiknivél sem hjálpar fólki að meta kalkinntöku sína og myndbönd með styrktar- og jafnvægisæfingum.Einnig er þar að finna upplýsingar um hvernig nota eigi beinverndandi lyf fyrir þá sem þurfa slíka meðferð.

Með aukinni þekkingu og einföldum lífsstílsbreytingum er oft hægt að draga verulega úr líkum á beinbrotum. Betra er heilt en gróið.

Sigríður Björnsdóttir, Innkirtla- og efnaskiptalæknir, Heilsuklasinn.