Núverandi varnir gegn erlendu eignarhaldi í íslenskum sjávarútvegi myndu veikjast við inngöngu Íslands í Evrópusambandið. Þetta kemur fram í nýrri greiningu Samtaka fyrirtækja í sjávarútvegi, SFS.

Í greiningunni, sem birt var í dag er fjallað um hvaða áhrif hugsanleg ESB-aðild gæti haft á eignarhald og yfirráð í íslenskum sjávarútvegi.

SFS benda á að erlent eignarhald í greininni hafi verið verulega takmarkað og að virðisauki sjávarútvegsins hafi að langmestu orðið til hér á landi, meðal annars með fullvinnslu afurða innanlands.

Samkvæmt núgildandi reglum mega aðeins íslensk félög undir íslenskum yfirráðum stunda fiskveiðar innan íslensku efnahagslögsögunnar. Erlendir aðilar mega að jafnaði ekki eiga meira en 25% hlut í slíkum félögum.

Takmarkanir gætu ekki staðið óbreyttar

Ísland hefur sérstaka heimild samkvæmt EES-samningnum til að viðhalda takmörkunum á fjárfestingum erlendra aðila í sjávarútvegi. Í greiningu SFS kemur fram að sú heimild myndi að óbreyttu falla niður við inngöngu í ESB.

Núverandi takmarkanir gætu að mati samtakanna rekist á grunnreglur innri markaðar ESB um staðfesturétt og frjálsa fjármagnsflutninga. Til þess að halda reglunum óbreyttum þyrfti Ísland því að semja sérstaklega um undanþágu í aðildarsamningi.

SFS segja engin skýr fordæmi vera fyrir varanlegri undanþágu sem næði til heillar atvinnugreinar með sambærilegum hætti. Þá hafi afstaða ESB í fyrri aðildarviðræðum Íslands verið sú að reglur um erlent eignarhald í sjávarútvegi samræmdust ekki reglum sambandsins.

Vísa til reynslu annarra ríkja

Í greiningunni er fjallað um svokallað kvótahopp. Með því geta erlendir aðilar stofnað fyrirtæki eða keypt útgerðir í öðru aðildarríki og komist þannig yfir aflaheimildir þess ríkis.

Vísað er til reynslu Breta, Dana og fleiri Evrópuþjóða. Erlendar útgerðir hafi þar náð yfirráðum yfir aflaheimildum með kaupum á fyrirtækjum eða stofnun dótturfélaga. Tilraunir ríkja til að setja reglur um þjóðerni eða búsetu eigenda og stjórnenda hafi jafnframt rekist á reglur ESB.

Aðildarríki geti við ákveðnar aðstæður gert kröfur um efnahagsleg tengsl útgerða við viðkomandi ríki. Svigrúmið til þess sé þó takmarkað og reglurnar verði meðal annars að vera óháðar þjóðerni og samræmast meðalhófsreglu.

Eignarhald og ávinningur gætu færst úr landi

SFS benda á að íslensk sjávarútvegsfyrirtæki séu mun minni en ýmis stór erlend fyrirtæki í greininni. Afnám núverandi takmarkana gæti því opnað fyrir fjárfestingar mun fjársterkari erlendra aðila í íslenskum sjávarútvegi.

Íslenskar aflaheimildir gætu áfram verið skráðar á íslenskt félag þótt eignarhald þess, ákvörðunarvald og hluti ávinningsins færðist úr landi.

Að mati SFS vekur það spurningar um hver muni til framtíðar njóta ávinnings sjávarauðlindarinnar í formi arðs, skatttekna, starfa og annarrar verðmætasköpunar.

Vilja tryggja varanlega vernd

Í niðurstöðum greiningarinnar leggja SFS áherslu á að ef Ísland haldi áfram aðildarviðræðum þurfi að tryggja skýra undanþágu í hugsanlegum aðildarsamningi.

Verndin þurfi að ná til bæði beins og óbeins eignarhalds og tryggja að raunveruleg yfirráð yfir fyrirtækjum með íslenskar aflaheimildir verði áfram innanlands. Jafnframt þurfi að tryggja að þeim ákvæðum verði ekki breytt án samþykkis Íslands.

Hér má kynna sér greininguna.