Í Sjómannadagsblaði Vestmannaeyja 2021 er farið yfir sögu útgerðar Óskars Matthíassonar sem oftast var kenndur við Leó VE 400. Óskar hefði hefði orðið 100 ára á sama ár. Nú er þessari sögu, sem hófst 1946 lokið með sölu á Þórunni Sveinsdóttur VE, því mikla afla- og happaskipi til Fáskúrsfjarðar. Fjölskyldan undir forystu Sigurjóns Óskarssonar, skipstjóra og útgerðarmanns hefur snúið sér að öðru, uppbyggingu landeldisfyrirtækisins Laxeyjar sem er eitt áhugaverðasta fyrirtæki landsins í dag.

Grunninn lögðu Óskar og kona hans Þóra Sigurjónsdóttir sem létu til sín taka í útgerð og fiskvinnslu. Óskar sótti sjóinn, Þóra stýrði búi og heimilishaldi. Í þeirra huga var þetta eitt og sama verkefnið og útkoman var myndarlegt heimili og útgerð sem varð fljótt og er enn einn af hornsteinum í atvinnulífi Vestmannaeyja.

Ung misstu þau feður sína og urðu fljótt að bjarga sér. Auðvitað hafa þau snemma vitað hvort af öðru og haustið 1942 lágu saman leiðir þeirra.

Dagsverkið bærilegt og vel það, börnin sjö og saman byggðu þau upp myndarlegt sjávarútvegsfyrirtæki í útgerð og vinnslu. Óskar sótti sjóinn stíft. Með framsýni og harðfylgni að leiðarljósi náði hann árangri og varð aflakóngur í Vestmannaeyjum í þrjú ár í röð.

Þóra annaðist heimilisreksturinn við Illugagötu tvö sem var miðpunktur útgerðar og fjölskyldu. Þóra og Óskar eru verðugir fulltrúar kynslóðar sem lagði grunninn að velferðarþjóðfélagi sem við byggjum í dag.

Helstu heimildir umfjöllunarinnar eru myndbandsviðtöl sem Kristján Óskarsson tók upp, minningargrein um Óskar eftir Hilmar Rósmundsson og Sjómannadagsblaðsviðtal eftir Árna Johnsen frá 1981.

Margfaldur aflakóngur

Óskar Matthíasson, skipstjóri, útgerðarmaður og margfaldur aflakóngur, fæddist 22. mars 1921 og lést 21. desember 1992. Foreldrar hans voru hjónin Matthías Gíslason og Þórunn Júlía Sveinsdóttir, bæði frá Eyrarbakka, en hófu búskap hér í Eyjum. Bræður hans voru Ingólfur, Sveinn, Gísli og systirin Matthildur Þórunn. Var Óskar yngstur.

Ungur varð hann fyrir áfalli og þurfti snemma að takast á við alvöru lífsins en með dugnaði, krafti og kannski ekki síst lífsgleði náði hann árangri og átti eftir að láta til sín taka sem skipstjóri og útgerðarmaður. Var bæði fengsæll og farsæll í öllum sínum störfum og margfaldur aflakóngur á vetrarvertíðum í Eyjum.

Faðir Óskars fórst 24. janúar 1930 þegar vélbáturinn Ari sökk með allri áhöfn við Bjarnarey og var Matthías formaður. Þá var Óskar níu ára. Ari var 16 tonn og með honum fórust auk Matthíasar Páll Gunnlaugsson, Ráðagerði í Vestmannaeyjum, Baldvin Kristinsson vélstjóri, Syðra-Ósi í Hofshreppi, Eiríkur Auðunsson frá Svínhaga á Rangárvöllum og Hans Andersen frá Færeyjum.

Hóf sjósókn á átjánda ári

„Það segir sig sjálft hvílíkt áfall það hefur verið fyrir móður hans og börnin fimm að missa svo skyndilega fyrirvinnu heimilisins, en með dugnaði og þrautseigju, þar sem allir hjálpuðust að, tókst að halda hópnum saman þó oft væri þröngt í búi. Ári síðar varð annað áfall er Gísli, þá níu ára, beið bana af slysförum,“ skrifaði Hilmar Rósmundsson á Sæbjörgu VE um þennan samtíðarmann sinn í útgerð til áratuga.

Þórunn stóð ein uppi með fjögur börn. Engin mæðrastyrktarnefnd, ekkert tryggingakerfi eða lífeyrissjóðir, en Þórunn lagði ekki árar í bát. Fékk sjómenn og útgerðarmenn í lið með sér. Beitti eitt bjóð sem bátar reru með fyrir hana. Sjálfur var Óskar með stubba sem hann beitti og bátarnir tóku.

„Þetta var meira en einn hlutur sem mamma fékk fyrir bjóðið. Menn reru ekki með nema 24 stampa þannig að það munaði um þetta, bæði fyrir þá í vinnu og fyrir mömmu að fá peninginn,“ sagði Óskar um þrengingaárin.

Árið 1939 giftist Þórunn, móðir Óskars, Sigmari Guðmundssyni frá Norðfirði og eignuðust þau tvö börn, Gísla Matthías og Guðlaugu Erlu. Óskar byrjar 17 ára á sjó. Árið 1940 lauk hann vélstjóranámskeiði og 1945 stýrimannsnámskeiði. Þar með hefst 30 ára farsæl skipstjórn.

Árið 1946 kaupir hann með öðrum vélbátinn Nönnu VE 300 og þar byrjar 46 ára happasæl útgerðarsaga. Næst kaupir hann vélbátinn Leó VE 294, ásamt Sigmari Guðmundssyni.

Árið 1959 er smíðaður nýr 100 lesta stálbátur í Þýskalandi fyrir þá Óskar og Sigmar, Leó VE 400.

Óskar ræðst aftur í nýsmíði árið 1970 og í ársbyrjun 1971 kemur nýtt stálskip frá Stálvík í Garðabæ sem hlaut nafnið Þórunn Sveinsdóttir VE 401 og nú er þriðja skipið með sama nafni gert út af fjölskyldu Sigurjóns.

Nanna litla aflaði mest og kom síðust að landi

„Fyrstu kynni mín af Óskari Matt voru á vertíðinni 1946, ég var þá aðkomumaður hér á minni fyrstu eða annarri vertíð. Héðan voru þá gerðir út mjög margir bátar og réru þeir yfirleitt með línu framan af vertíð. Afli var oftast tregur, þetta þrjár til fimm lestir. Æði oft kom það fyrir að einn báturinn kom langsíðastur að landi, en þá með mun meiri afla, jafnvel sjö til tíu lestir. Þetta var Nanna litla en við stjórnvölinn stóð Óskar Matt. Auðvitað leit maður upp til þessa unga, myndarlega og dugmikla manns, enda var það óhætt þar sem hann átti oft eftir að sýna það á lífsleiðinni hvað í honum bjó,“ skrifaði Hilmar í minningarorðum um félaga sinn.

Þeir hörðustu skara alltaf fram úr

„Mér líkar vel að sækja fast, hef alltaf verið þannig í því sem ég hef snúið mér að og sumum hefur þótt ég heldur harðfylginn. Það finnst mér hins vegar ekki. En oft hefur það hjálpað í þessum bransa að maður er léttlyndur og það er líka vissara ef maður hefur gengið of langt. Kellingunum þótti oft gaman að hlusta á okkur í talstöðinni í gamla daga, þá var útvarp í hverju eldhúsi og maður talaði oft létt til þess að gleðja þessar elskur.“

Þetta segir Óskar Matthíasson í bráðskemmtilegu viðtali sem Árni Johnsen átti við þá feðga, Óskar og synina Matthías, Sigurjón, Kristján og Leó í Sjómannadagsblaði Reykjavíkur 1981. Synirnir fylgdu allir í fótspor pabba síns.

Harður skóli

„Þetta var harður skóli þegar maður var að byrja. Það átti að taka mann í gegn og maður þótti afglapi og vitleysingur, en ég var fljótur að venja þá af slíkum tilþrifum þótt þeir væru hátt skrifaðir. Þeir sem gáfu tóninn voru alltaf hræddir við mig eftir að ég fór að sulla í þeim. Oft varð þetta heilagt stríð, enda mikil barátta. En flestir þessara kalla voru miklir myndarkallar og maður verður að reikna með að baráttan sé hörð, þeir hörðustu skara alltaf fram úr.“

Hvað um samskiptin við aðra skipstjóra? „Mér hefur þótt mjög gott að lynda við flesta aðra skipstjóra, en fékk hins vegar gæsahúð af að koma nálægt sumum þeirra, sérstaklega þeim sem voru alltaf á eftir þeim sem fiskuðu, fylgdu í kjölfarið, ég átti vont með að þola það. Einn maður skar sig þó úr öllum hópnum, Binni í Gröf. Hann var alveg sérstakur maður, svo góður og hjálpsamur við alla stráka sem voru að byrja, hann var aldrei að ljúga neitt en fór algjörlega sínar eigin leiðir.“

Gengið á hlut annarra?

„Jú, ætli það ekki. Víst hefur maður oft gengið á hlut annarra, í góðu eða illu. Árið 1977 voru Gísli, bróðir minn á Elliðaey, og Frissi á Gullborgu að rífast í stöðinni. Þeir voru að leggja hlið við hlið og þótti þröngt, en ég lagði á milli þeirra til þess að stríða þeim. Æsingurinn var svo mikill í þeim að þeir veittu því ekki athygli fyrr en þeir köstuðu báðir jafnt út seinni baujunni. „Hver fjandinn,“ sagði ég þá í stöðina, „voruð þið að leggja?“ Frissi varð mjög vondur en Gísli hló, enda þekkti hann mig betur. Þetta var oft feiknalega skemmtilegur tími á sjónum, þótt oft hafi verið erfitt.“

Fiskverkandi og félagsmálamaður

Árið 1976 keypti Óskar fiskverkunina Fjölni hf. og rak þar saltfisk- og skreiðarverkun í nokkur ár. Hann var virkur hluthafi í Vinnslustöðinni hf. í Vestmannaeyjum. Eftir að hann kom í land tók hann mikinn þátt í félagsmálum sjávarútvegsins. Hann var um tíma í stjórn Vinnslustöðvarinnar, í stjórn Lifrarsamlags Vestmannaeyja og lengi stjórnarmaður í Útvegsbændafélaginu. Hann fylgdist vel með þróun sjávarútvegsins og kom oft með haldgóðar tillögur og ábendingar, enda vel sjóaður í veiðum og vinnslu.

Ljósmyndin nægði til fyrirgreiðslu

Hilmar lýsir honum sem ákaflega staðföstum manni sem hélt sínum skoðunum hiklaust fram, og ef hann hafði tekið eitthvað í sig þýddi hvorki fyrir kóng né prest að reyna að fá hann til að skipta um skoðun. Hann sagði sögu af Óskari þegar hann var að sækja um fyrirgreiðslu hjá Fiskveiðasjóði vegna smíða á nýjustu Þórunni.

„Hann átti, eins og aðrir, að senda rekstrarreikninga fyrirtækis síns síðustu árin, sem og afkomuáætlanir framtíðarinnar, en Óskar lét nægja að senda stjórn Fiskveiðasjóðs mynd af sér. Svo furðulegt sem það kann að virðast munu þeir aðgætnu gullgæslumenn, sem ríkjum ráða í þeim banka, hafa samþykkt að láta myndina nægja í þessu tilviki, svo traustur var maðurinn,“ segir Hilmar.

Fleiri greinar um fjöskylduna og atvinnusögu hennar birtast á næstu dögum.