Árið 2013 voru fjörtíu ár liðin frá því gos hófst í Vestmannaeyjum. Að því tilefni ákváðum við þrír félagar, fyrrum nemar við Vélskóla Íslands, að rifja upp okkar þátt við hjálparstarf á fyrstu dögum gossins. �?að er nú alltaf þannig eftir svona langan tíma, vill sumt verða óljóst í minningunni en annað greipist inn í hugann. Hér á eftir leitumst við að rifja upp þetta Vestmannaeyjarævintýri okkar eins og við munum það í dag.

Morguninn 23. janúar 1973 líður okkur félögunum seint úr minni þó við höfum upplifað hann á misjafnan hátt . Eftirfarandi er lýsing Gunnars á upplifun hans þennan morgun:

�??Dagurinn byrjaði í sjálfu sér á hefðbundinn hátt eins og aðrir virkir morgnar hjá mér sem nemanda við Vélskóla Íslands. Koma sér á fætur og ná Hafnarfjarðarrútunni til Reykjavíkur. �?egar ég gekk inn í rútuna sá ég og fann að eitthvað var öðruvísi en ég átti að venjast. Fólk sem ég var farinn að þekkja í sjón eftir ferðir vetrarins, var einhvernveginn allt öðruvísi en venjulega, allir sátu þögulir eins og frosnir og hlustuðu á útvarpið. Fljótlega eftir að ég var sestur og náði að meðtaka það sem fram fór í útvarpinu, áttaði ég mig á því að stór atburður hafði átt sér stað um nóttina. �?að var farið að gjósa á Heimaey í Vestmannaeyjum og verið var að flytja fólk með bátum til lands. Fram kom í útvarpinu að ekkert skólahald yrði, þar sem nota þurfti skólana fyrir flóttafólkið.

�?g ákvað samt að fara upp í Sjómannaskóla og kanna aðstæður. �?egar þangað kom voru rútur komnar í hlað og út streymdi fólk á öllum aldri, alvarlegt, þögult og að mér fannst með örvætningu í svip. �?etta var eitthvað svo óraunverulegt og átakanlegt�??.

Næstu daga varð skólahald nokkuð losaralegt enda landsmenn allir með hugann við gosið í Eyjum. Við bekkjarfélagar vorum góðir kunningjar og á námsárum okkar héldum við hópinn bæði innan og utan skólans. Allir vorum við farnir að búa og komnir með fjölskyldu. �?ar sem lítið var um að vera í skólanum og menn með hugann við gosið og baráttuna þar, þróaðist sú hugmynd að komast sem næst eldstöðvunum til að sjá til gossins og í framhaldinu ákveðið að aka suður á land sem næst Vestmannaeyjum. Farið var 27. janúar á bílnum hans Guðjóns, Austin Mini 1968, austur á Landeyjasand. �?aðan sást gosstrókurinn mjög vel og var tilkomumikill.

Á heimleiðinni ræddum við félagarnir hvort við ættum að bjóða okkur fram sem sjálfboðaliða við hjálparstarfið úti í Eyjum enda ungir og með bullandi sjálfboðaliðagen í æðum. Er komið var til Reykjavíkur fórum við til Almannavarna ríkisins og buðum fram aðstoð okkar sem liðtæka iðnaðarmenn við vélaviðgerðir og járnsmíði. Ekki töldu menn þar á bæ að þörf væri á aðstoð okkar í bráð en skráðu okkur niður ásamt heimasíma. En þegar heim var komið lágu fyrir skilaboð um að mæta strax niður í Almannavarnir því óskað væri aðstoðar okkar í Eyjum.

Við rukum af stað nánast eins og við stóðum, sennilega hefur nú samt tannnburstinn flotið með.

Er komið var niður í Almannavarnir beið okkar lögreglubíll sem ók síðan með okkur á miklum hraða og blikkandi forgangsljósum til �?orlákshafnar þar sem varðskip beið og flutti okkur út til Vestmannaeyja.

Aksturinn frá Reykjavík til �?orlákshafnar var mjög minnisstæður enda við hálf agndofa yfir þessum mikla hraða sem var á öllu og áttum lítil svör við spurningum lögreglumannanna sem keyrðu okkur, sem voru að reyna að átta sig á hvað það væri sem gerði okkur svo mikilvæga.

Komum við til �?orlákshafnar um kl 18:00 og stukkum um borð í varðskipið �?gi sem tilbúið var til brottfarar.

Um borð voru 120 farþegar aðallega trésmiðir sem áttu m.a. að negla fyrir glugga húsa úti í Eyjum. �?etta var á kvöldmatartíma og sat allt liðið að snæðingi þegar við komum. Fljótlega eftir að lagt var af stað tæmdist matsalurinn og sjóveikir smiðir yfirtóku öll salerni, enda frekar vont í sjóinn. Varðskipsmenn höfðu greinilega búist við einhverju þvíumlíku því búið var að hengja nokkrar fötur á handriðin á göngum skipsins. Föturnar voru með hæfilegu millibili og í minningunni voru menn á fjórum fótum við hverja fötu. Gunnar og Sigurður þekktu til á varðskipunum, enda verið þar vélstjórar og allir vorum við sæmilega sjóhraustir. Fór svo að við dvöldum nær alla leiðina til Eyja niðri í stjórnstöð vélarúmsins og fór ágætlega um okkur þar. �?egar komið var til Eyja, seint um kvöldið, vorum við fluttir upp á slökkvistöð þar sem tekið var vel á móti okkur með samlokum og gosi. Síðan var okkur útveguð gisting í yfirgefnu íbúðarhúsi niðri í bæ.

Slökkviliðið undir stjórn Kristins Sigurðssonar slökkviliðsstjóra setti okkur fyrir þau verkefni sem brýnt var að vinna.

Fyrsta morguninn var okkur ekið að verkstæði þar sem við vorum settir í að smíða stórar sköfur sem notaðar voru til að hreinsa ösku og vikur af húsþökum, svo þau sliguðust ekki. Sköfurnar voru settar upp á þak húsa , festar í þær öflugt tóg sem bundið var í ökutæki við hlið hússins sem skóf þannig öskuna af þakinu. Sköfurnar þurftu að vera léttar og sterkar og voru stöðugt í þróun.

Einnig unnum við við smíðar og viðgerð á skjólhlífum yfir jarðýtur, sem notaðar voru við að ýta upp varnargarða á gosstöðvunum. Við vorum ekki mjög lengi á þessu verkstæði þar sem allt smíðajárn kláraðist. �?ví vorum við færðir í önnur verkefni á öðru verkstæði, verkstæðið hét að við höldum, Völundur og Magni vélsmiðjur. �?ar unnum við m.a. við að yfirfara nýjan Bedford vörubíl sem tekinn hafði verið traustataki til notkunar við búslóðaflutninga. Eins settum við nýja afkastamikla vatnsdælu í slökkviliðsbíl Eyjamanna, dæluna höfðu þeir fengið frá Varnarliðinu. �?etta var nokkuð mikil vinna því smíða þurfti festingar fyrir nýju dæluna og tengja með drifskafti við millikassa. Á þessu verkstæði vorum við að mestu einir út af fyrir okkur og höfðum aðgang að öllum helstu járnsmíðaverkfærum. Vinnutími var langur, eiginlega unnið eins og þrek leyfði en ekki var óalgengt að unnið væri í allt að 20 klukkustunda lotum.

Samfélagið í Vestmannaeyjum var mjög sérstakt á þessum tíma, því þetta var samfélag án gjaldmiðils. Ef vanhagaði um eitthvað var hringt í björgunarsveitina og þeir komu með það sem vantaði, ef það var á annað borð til í Eyjum. Björgunarsveitin var með lykla af verslunum staðarins og sóttu þeir þann varning sem vantaði. Ef við vorum svangir var komið með kaffi, bakkelsi, gos, sælgæti og ávallt vorum við með kassa af Egils pilsner við hendina. Eins var ekið með okkur í hádegis- og kvöldverð sem framreiddur var í mötuneyti frystihúss Ísfélagsins.

Við reyktum ekki félagarnir, en til að róa hug og halda við einbeitningu púuðum við vindla, eða að öllu heldur tuggðum þá. Við urðum aldrei uppiskroppa með vindla því björgunarsveitamenn sáu um að svo varð ekki.

Á þessum tíma var skipulagt björgunarstarf að komast í gang og hópur launaðra starfsmanna tók við af sjálfboðaliðum, þá aðallega iðnaðarmenn. Um þetta leyti gat því sjálboðaliðinn verið að vinna við hlið launaðs iðnaðarmanns, t.d. aðstoðaði okkur pípari frá Borgarnesi við að snitta rör, þegar við unnum við slökkviliðsbílinn. Hann var á fullum launum við sitt starf.

Húsið sem við sváfum í var án vatns og miðstöðvar því búið var að gera frostklárt í húsinu. Sennilega höfum við verið með rafmagnsofn til að halda á okkur hita, allavega munum við ekki eftir að okkur yrði kalt.

�?að var dálítið sérstakt að sofna við drunur og sprengingar frá gosstöðvunum og sjá bjarmann frá þeim leika um herbergisveggina, þ.e. þar til neglt var fyrir gluggana. �?egar vindátt stóð af gosstöðvunum glumdi á þaki hússins þegar askan rigndi yfir það. En þetta vandist fljótt og truflaði okkur lítið.

�?egar slökkviliðsbíllinn var tilbúinn, bauð slökkviliðið okkur í kvöldmat í höfuðstöðvum sínum, var þetta á vaktaskiptum og því margt um manninn. Glæsilegt hlaðborð með kræsingum stóð okkur þar til boða og gerðum við því góð skil. �?egar menn heyrðu að við hefðum verið á svæðinu í viku tíma án þess að hafa haft tækifæri til að líta í kringum okkur, fannst þeim við hæfi að fara með okkur upp að gosstöðvunum sem smá þakklætisvott fyrir vinnuna við slökkviliðsbílinn. Fór Kristinn slökkviliðsstjóri með okkur á Volvo Lapplander jeppa uppeftir, var það hreint út sagt alveg mögnuð upplifun. Bæði ógnarkraftar eldgossins og sjá menn að veikum mætti berjast við að ýta upp varnargörðum til að reyna að halda á móti hraunstrauminum og aðra reyna að verja hús svo ekki kviknaði í þeim. Svo sannarlega aðdáunarverð barátta við óvægin náttúruöfl. Við ókum um götur þar sem ljósastaurar rétt stóðu upp úr öskunni og hús að mestu horfin. �?egar við vorum komnir nærri gosstöðvunum snerist vindátt skyndilega og glóandi hraunslettur komu ískyggilega nálægt bílnum. Kristinn snarsneri þá við til að komast í örugga fjarlægð, en það var ekki auðvelt, því sneiða þurfti hjá rafmagnslínum sem öskulagið náði upp undir. �?etta er eitthvað sem maður gleymir aldrei.

Eftir u.þ.b. viku í Eyjum fórum við heim með gamla þristi Flugfélagsins, DC -3. Ferðin heim gekk vel.

�?egar horft er til baka þá má segja að við höfum aðlagaðst aðstæðum furðu fljótt. Einn okkar hefur t.d. sagt eftirfarandi sögu innan og utan sinnar fjölskyldu, þegar verið er að fárast yfir óhreinum fatnaði, af nærbuxunum sínum þegar hann var í Eyjum. �??�?egar ég fór út til Eyja gerðist allt með það miklum hraða að maður hugsaði ekki út í að hafa föt til skiptanna. �?egar við vorum búnir að vera nokkra daga úti í Eyjum var mér farið að blöskra óhreinindin á nærbuxunum mínum, svo ég sneri þeim við. �?egar sú hlið var farin að angra mig vegna óhreininda, sneri ég þeim aftur við�??. Svona er nú hægt að aðlagast aðstæðum.

�?egar heim var komið vorum við drifnir í sturtu því sennilega hefur lyktin af okkur ekki verið sérlega góð. �?egar stigið var undir sturtuna runnu af okkur brúnir taumar, sem vorleysingar væru.

Nefnt er hér fyrr í greininni að við hefðum verið með sjálfboðaliðagen í æðum á þessum tíma. �?egar litið er yfir farinn veg þá er það gen ekki einskorðað við okkur sem unga menn, þetta er eitthvað sem er áskapað og hverfur ekki með aldrinum. Allir erum við félagarnir í dag tengdir sjálboðavinnu og líknarmálum á einn eða annan hátt.