Á Íslandi er jörðin sífellt á hreyfingu. Hún breytist, rifnar og flæðir – oft utan þeirra marka sem mannlegt skipulag gerir ráð fyrir. Í slíkum aðstæðum verður ljóst að búseta er ekki varanlegt ástand, heldur stöðug aðlögun að öflum sem eru bæði skapandi og eyðandi.

Reynslan er ekki einsdæmi. Í Japan, líkt og á Íslandi, hefur náin sambúð við eldvirkni og jarðskjálfta mótað samfélög og menningarlega skynjun. Þrátt fyrir mikla landfræðilega fjarlægð tengjast löndin í sameiginlegri reynslu af því að lifa á stöðum þar sem náttúran er virkur þátttakandi í daglegu lífi.

Þetta er inntak sýningar í Sagnheimum, sem var opnuð fyrir skömmu í samstarfi listafólks frá Íslandi og Japan. Sýningin verður opin til 6. apríl og er vel þess virði að kíkja við og sjá hvernig listafólkið túlkar þann veruleika sem Íslendingar og Japanir búa við.

Þau sem sýna eru:

Yamada Sanae vinnur með myndbandsverk sem byggja á vettvangsvinnu og rannsóknum á tengslum manns, líkama og umhverfis. Í verkum sínum skoðar hún hvernig náttúruhamfarir og goðsagnir endurspegla félagslegt misrétti og ójafna reynslu samfélaga.

Þorgerður Ólafsdóttir fjallar um tíma, skala og umbreytingar í landslagi og hlutum. Verk hennar byggja á ferðalögum, rannsóknum og virkri þátttöku í umhverfinu, þar sem augnablik, saga og jarðsögulegt samhengi fléttast saman.

Eva Bjarnadóttir vinnur með efni úr nærumhverfi sínu og kannar umbreytingu, minni og þekkingu utan mannlegs tímaramma. Í innsetningum hennar fá efnin sjálf rödd og tungumálið leysist upp í skynjun og veru.

Isaka Shu nýtir leikjavélar til að skapa myndbandsinnsetningar sem tengja sögulega atburði, tækni og samtímann. Verk hans velta fyrir sér áhættu, orkuvinnslu og því hvernig samfélög skynja og miðla óvissu.

Mörk manns og náttúru

Sýningin sprettur úr þessum jarðtengda veruleika. Verk listamannanna kanna mörk manns og náttúru, þar sem ógn og aðlögun, varnir og viðkvæmni, fegurð og hætta fléttast saman. Markmiðið er ekki að skýra þessi ferli til fulls, heldur að opna rými fyrir íhugun. Í heimi þar sem sífellt fleiri standa frammi fyrir afleiðingum náttúruafla vaknar sú spurning með auknum þunga: Hvernig lifum við með jörð sem hreyfir sig? Sýningin býður ekki upp á einföld svör, heldur hvetur til þess að hlustað sé.

Á undanförnum árum hefur Ísland rækilega minnt á að landið er ekki bara fallegt, heldur líka lifandi. Eldgos hafa brotist fram með reglulegu millibili, hraunflæði teygt sig inn í íbúðabyggð og fólk hefur þurft að yfirgefa heimili sín með skömmum fyrirvara. Fyrir marga eru þetta áföll, en fyrir jörðina sjálfa eru þetta einfaldlega efnaskipti – djúpstæð ferli sem hafa átt sér stað í milljónir ára.

Hér skapast grundvallarspenna: Mannleg búseta mætir jarðfræðilegum öflum sem hvorki taka tillit til skipulags né fasteignamarkaðar. Til að bregðast við þessari spennu hefur samfélagið þróað fjölbreyttar aðgerðir í hamfara- og áhættuvörnum, allt frá rýmingaráætlunum til varnargarða. Samt situr eftir spurningin: Hvernig lifum við í sátt við jörð sem hreyfir sig stöðugt?

Líka í Japan

Spurningin er ekki bundin við Ísland. Hinum megin á hnettinum, í Japan, hafa stórir jarðskjálftar – sérstaklega við austurströnd landsins – mótað líf fólks um aldir. Eldgos hafa einnig orðið á eyjum á borð við Akuseki og svipuð saga má segja frá Indónesíu. Þrátt fyrir að Ísland og Japan séu um 8.600 kílómetra í sundur virðast náttúruhamfarir vera sameiginlegt tungumál þjóðanna.

Líkindin stoppa þó ekki þar. Báðar þjóðir eru eyjaþjóðir sem búa á flekaskilum þar sem jarðskorpan er á stöðugri hreyfingu. Í tilfelli Íslands togast flekar í sundur, en í Japan ganga þeir hvor undir annan. Útkoman er sú sama: mikil eldvirkni, skjálftar og landslag sem breytist fyrir framan augun á okkur. Ekki er því skrítið að bæði löndin hafi þróað menningu sem einkennist af nánum tengslum við náttúruöflin – jafnvel heimsmyndir þar sem náttúran er ekki bara bakgrunnur heldur virkur þátttakandi.

Sameiginleg undirmeðvitund

Hér verður sálfræðin áhugaverð. Carl Jung hélt því fram að mannssálin skiptist í meðvitund, persónulega undirmeðvitund og  sameiginlega undirmeðvitund. Sú síðastnefnda geymir frummyndir og erkigerðir sem birtast í ólíkum menningarheimum – jafnvel þar sem engin bein tengsl eru á milli. Eldfjöll, flóð, fjöll og haf birtast aftur og aftur í sögum, trú og list víðs vegar um heiminn.

Kannski er þetta ekki svo dularfullt þegar betur er að gáð. Sameiginleg hugræn mynstur kunna að spretta af svipuðum umhverfisaðstæðum. Við getum ekki lifað án vatns, við þolum ekki öfgahita, og við mótum hegðun okkar eftir því landslagi sem við búum í. Umhverfið býður upp á ákveðna möguleika – eða „áferð“, eins og fræðimenn hafa kallað það – sem móta hvernig við hugsum, hreyfum okkur og skipuleggjum samfélög.

Í þessum skilningi er sameiginlega dulvitundin ekki endilega frumspekilegt fyrirbæri á floti í tómarúmi, heldur jarðbundin vitund mótuð af fjöllum, eldi, vatni og jarðskorpu á hreyfingu.

Þessi hugsun liggur til grundvallar sýningu sem sameinar listamenn frá Íslandi og Japan. Þar vinna japönsku listamennirnir Isaka Shu og Yamada Sanae með rannsóknir á eldvirkni og hamfaravörnum, byggðar á vettvangsvinnu bæði á Íslandi og í Japan – meðal annars í Vestmannaeyjum, á Hellisheiði og á japönskum eldfjallaeyjum. Á sama tíma hafa íslensku listamennirnir Þorgerður Ólafsdóttir og Eva Bjarnadóttir rannsakað hvernig jarðfræðileg virkni mótar mannlega hegðun og samfélagsgerð, með áherslu á staði þar sem náttúran setur skýr mörk.

Að læra að hlusta

Þótt listamennirnir fjórir vinni á ólíkum stöðum og með mismunandi aðferðir sameinast þeir í áhuga á því hvernig jörðin – bókstaflega – mótar líf okkar. Verk þeirra varpa fram marglaga sýn á samband manns og náttúru, þar sem ógn, aðlögun og fegurð fléttast saman.

Markmið sýningarinnar er ekki að gefa einföld svör, heldur að opna samtal. Með því að setja japönsk dæmi fram fyrir íslenskan áhorfendahóp, og öfugt, skapast vettvangur fyrir gagnkvæma ígrundun: Hvað er einstakt við okkar umhverfi og hvað eigum við sameiginlegt með öðrum sem búa á „órólegum“ stöðum jarðar?

Kannski er lærdómurinn sá að jörðin talar stöðugt — spurningin er hvort, og hvernig, við lærum að hlusta.