Í kjölfar hópuppsagna hjá Vinnslustöðinni hafa margir spurt hvort varað hafi verið nægilega við afleiðingum nýsamþykktra laga um veiðigjöld. Aðspurð hvort uppsagnirnar hafi komið henni á óvart segir Guðrún Hafsteinsdóttir, formaður Sjálfstæðisflokksins og þingmaður Suðurkjördæmis, að svo hafi ekki verið.

„Þetta er sárt, en því miður ekki ófyrirséð. Við vöruðum við því í þingumræðum að lögin myndu þrengja rekstrarskilyrði, sérstaklega í landvinnslu, og auka líkur á niðurskurði og fækkun starfa í sjávarbyggðum. VSV hefur nú sagt upp 50 starfsmönnum og vísað til breyttra gjalda, sterkari krónu og kostnaðarþrýstings. Þar að auki hefur dótturfyrirtækið Leo Seafood verið lagt niður. Þetta er nákvæmlega það sem við óttuðumst að myndi gerast ef stjórnvöld þrýstu málinu í gegn án raunhæfs mats á áhrifum,“ segir hún.

Verðum að endurmeta reikniregluna

Varðandi sjálft veiðigjaldakerfið og nýju lögin, telur Guðrún að það endurspegli ekki nægilega vel raunverulega greiðslugetu fyrirtækjanna í greininni.

„Lögin festa reiknistofninn að stórum hluta við norsk verðgögn og miðgengi norsku krónunnar árið 2024, sem síðan er uppfært eftir SDR. Slík ytri viðmiðun getur farið langt frá raunverulegri stöðu íslenskrar vinnslu og veiða, sérstaklega þegar gengis- og markaðsaðstæður hreyfast hratt. Minni hlutinn í nefnd taldi forsendur ráðuneytisins rangar, að áætluð hækkun veiðigjalda væri vanmetin og skerðing samkeppnishæfni yrði meiri en gert var ráð fyrir. Ég tel að við verðum að endurmeta reikniregluna með opnum gögnum og fáum breytum sem raunverulega tengjast afkomu – áður en meira tjón verður unnið.“

Vill eiga samtal við bæjaryfirvöld, VSV og stéttarfélög til að greina stöðuna

Guðrún er þingmaður Suðurkjördæmis og hefur fylgst náið með áhrifum uppsagnanna í Vestmannaeyjum. Aðspurð um hvaða aðgerðir hún hyggst leggja til segir hún að nú skipti mestu að hlusta á fólkið á staðnum og vinna í samstarfi við lykilaðila.

„Ég vil eiga samtal við bæjaryfirvöld, VSV og stéttarfélög til að greina stöðuna og tryggja að atvinnuleiðir, endurmenntun og tímabundin úrræði virki strax. Ég mun jafnframt leggja fram afdráttarlausar tillögur um að hrinda í framkvæmd því ákvæði laganna að Byggðastofnun meti áhrif veiðigjalda á sjávarbyggðir og að niðurstöður leiði til skjótvirkra lagfæringa ef á þarf að halda. Lögin kveða á um slíkt mat fyrir árslok 2027, en ég vil flýta því ferli og fylgja eftir milliþrepa skýrslum.“

Mun beita sér fyrir því að Eyjar og Suðurland fái skýran hlut af nýjum fjármunum

Stjórnvöld hafa sagt að auknar tekjur af veiðigjöldum eigi að nýtast í uppbyggingu innviða. Guðrún segir mikilvægt að tryggja að þær tekjur renni beint til þeirra svæða sem finna fyrir neikvæðum áhrifum gjaldanna.

„Í Eyjum þarf að efla hafnarmannvirki og áreiðanleika samgangna – meðal annars með markvissum endurbótum á siglingum Herjólfs og rekstraröryggi Landeyjahafnar. Á Suðurlandi þarf að hraða brýnni viðhalds- og öryggisvinnu í samgöngum samkvæmt samgönguáætlun, ljúka við nýja Ölfusárbrú og endurskoða forgangsröðun næstu ára. Ég mun beita mér fyrir því að Eyjar og Suðurland fái skýran hlut af nýjum fjármunum og að þeim sé varið í áþreifanlegar framkvæmdir, ekki aðeins í almennar yfirlýsingar.“

Samræmist engan veginn markmiðum um aukinn virðisauka í íslensku atvinnulífi

Þegar talið berst að þróun sem virðist nú blasa við – að fiskur fari í auknum mæli óunninn úr landi segir Guðrún að slíkt samræmist engan veginn markmiðum um aukinn virðisauka í íslensku atvinnulífi.

„Stefna um meiri virðisauka krefst þess að sem mest af verðmætasköpuninni fari fram heima. Sveitarfélög í sjávarútvegi vöruðu við því í umsögnum að breytingarnar myndu leiða til aukins útflutnings á óunninni vöru og draga úr verðmætasköpun í landi. Þetta er þvert á það sem við viljum. Þess vegna þurfum við að laga reiknireglur og hvata þannig að landvinnsla og nýsköpun í afurðum fái að blómstra.“

Aðspurð hvort hún hafi þegar átt samtöl við lykilfólk á staðnum, s.s. hjá Drífanda, Vinnslustöðinni og bæjaryfirvöldum, svarar Guðrún einfaldlega: „Já, ég hef gert það.“

Byggðastofnun þarf að fá skýrt umboð til að mæla staðbundin áhrif

Í lokin ræðir hún framtíðarsýn sína fyrir atvinnulíf í sjávarbyggðum og segir skýrt að ef Ísland ætli að halda samkeppnishæfni gagnvart láglaunasvæðum verði að styðja við nýsköpun, tæknivæðingu og sanngjörn rekstrarskilyrði.

„Framtíðarsýnin verður að byggja á þremur stoðum: fyrirsjáanlegum og sanngjörnum reglum, markvissri hvataframsetningu til verðmætasköpunar í landi, og öflugum innviðum í sjávarbyggðum. Við stöndum ekki í samkeppni á launakostnaði heldur gæðum, tækni og þjónustu. Þess vegna vil ég að veiðigjaldareglan verði endurskoðuð með reglubundnum prófunum gegn rauntölum. Byggðastofnun þarf að fá skýrt umboð til að mæla staðbundin áhrif – og niðurstöður skulu leiða sjálfkrafa til lagfæringa. Minni hlutinn sýndi fram á að upphaflegar forsendur um tekjur og áhrif voru verulega umdeildar. Nú verðum við að eyða óvissu með gagnadrifnu endurmati svo greinin haldi samkeppnishæfni og störf haldist í byggðunum.“