Þegar rætt er um Evrópusambandið er oft talað eins og hagsmunir landsbyggðarinnar og full aðild fari ekki saman. Fólki er sagt að byggðirnar muni tapa, landbúnaður veikjast og sjávarútvegurinn lenda í höndum annarra þjóða. Þetta er endurtekið svo oft af fólki sem er á launum við að sá tortryggni og ótta að það er skiljanlegt að sumir séu farnir að álíta það sannleika.

En er þetta rétt?

Ég hef rannsakað og fylgst með Evrópusambandinu sem fræðimaður í yfir þrjá áratugi og tel að einmitt landsbyggðirnar eigi hvað mest undir því að skoða þessi mál af yfirvegun og án þess að þurfa að leggja eyrun við gengdarlausum hræðsluáróðri sem haldið er úti af þeim fámenna hópi sem telur sig hafa hagsmuna að gæta við að halda Íslandi utan Evrópusambandsins. En ég er líka fullveldissinni, enda alinn upp í hinni mildu þjóðernishyggju stríðsárakynslóðarinnar (pabbi og mamma voru fædd 1923 og ‘27) og mér svíður það að við séum ekki þjóð meðal þjóða á þeim stöðum þar sem framtíð álfunnar okkar er mörkuð. Að Ísland hafi ekki rödd þar sem lög sem að stórum hluta gilda hér á landi eru samin. Þess vegna tel ég rétt að láta á það reyna hvort ekki sé hægt að semja um fulla aðild að Evrópusambandinu með skilyrðum sem þjóðin getur sameinast um.

Landsbyggðin þarf tækifæri, ekki hræðsluáróður og lygar

Stærsta áskorunin sem mörg byggðarlög á Íslandi standa frammi fyrir í dag er fólksfækkun, brothætt atvinnulíf, erfið aðstaða ungs fólks til að setjast að og takmarkað aðgengi að fjármagni og þróunartækifærum.

Þar geta legið mikil sóknarfæri í Evrópusambandsaðild.

Víða um Evrópu hafa dreifð svæði, sjávarbyggðir og landbúnaðarhéruð nýtt sameiginlega sjóði til uppbyggingar innviða, nýsköpunar, menntunar og atvinnuþróunar. Sem dæmi má nefna að smærri samfélög víða um álfuna okkar hafa fengið stuðning til að efla hafnir, ferðaþjónustu, matvælaframleiðslu, rannsóknir og orkuskipti.

Eitt stærsta útgjaldasvið Evrópusambandsins eru svokallaðir byggðaþróunar- og samheldnissjóðir (e. Regional Development and Cohesion Funds). Þeir eru sérstaklega ætlaðir til að styðja við svæði sem búa við mikið dreifbýli, langar vegalengdir eða takmarkaðan markað. Á hverju ári verja þessir sjóðir Evrópusambandsins um fimmfalt hærri upphæð en nemur fjárlögum íslenska ríkisins til slíkra verkefna. Þessir sjóðir hafa víða í Evrópu fjármagnað samgöngubætur (mörg okkar hafa séð skiltin með Evrópusambandsfánanum við þjóðbrautir í Evrópulöndum), stafræna innviði, nýsköpun og atvinnuuppbyggingu, háskóla- og rannsóknastarf og græn orkuskipti og sjálfbærni. Fyrir land eins og Ísland, með stórt og erfitt landssvæði, ófyrirsjáanlegt veðurfar, vanþróaða samgönguinnviði, fátt fólk, dreifða byggð og miklar vegalengdir, gætu slíkir sjóðir orðið öflug viðbót við innviðafjárfestingu og byggðaþróun og gætu í raun skipt sköpum fyrir framtíð dreifðari byggða, eins og þeir hafa gert víða um álfuna. Ég vil því spyrja: Af hverju ættu íslenskar landsbyggðir ekki að hafa aðgang að stærsta byggðaþróunarsjóði Evrópu?

Stundum er talað um að það myndi kosta okkur mikið að vera aðilar að Evrópusambandinu og við yrðum “alltaf nettógreiðendur” til sambandsins vegna þess hve landsframleiðsla hér er há. Það er rétt að beinu aðildargjöldin myndu væntanlega hækka miðað við núverandi EES-framlög. En sá viðbótarkostnaður myndi að öllum líkindum hverfa hratt í samanburði við þann gríðarlega sparnað sem ríki, fyrirtæki og heimili myndu njóta við að losna við kostnaðinn af gjaldeyrisforðanum, tollum og ofurvöxtum íslensku krónunnar. Sá sparnaður myndi hlaupa á tugum, jafnvel hundruðum milljarða á ári. Að auki má gefa sér að niðurstaðan af því hvort við yrðum nettógreiðendur eða ekki gæti oltið á nákvæmum útfærslum aðildarsamningsins, til dæmis um landbúnaðar- og byggðamál. Þar erum við í sterkri samningsstöðu, sökum fámennis, vanþróaðra innviða og harðbýlis, eins og áður segir.

Bændur og sjávarbyggðir eiga að semja af styrk

Undanfarið hefur verið hamrað á því – gegn betri vitund þeirra sem hafa hamrað – að það sé ekki um neitt að semja í aðildarviðræðum við Evrópusambandið. Aðildarviðræður gangi bara út á aðlögun að sambandinu. Það er lygi, svo maður tali nú bara íslensku. Vitaskuld má tala um aðlögun að Evrópusambandinu í tengslum við inngöngu ríkja, eins og þeirra sem hafa verið að ganga inn síðustu 25 árin, sem fæst hver hafa verið fúnkerandi lýðræðisríki fyrir inngönguna og hafa sum hver verið að koma út úr áratuga kommúnisma og harðstjórn. Þar þurfti að lyfta grettistaki til að gera þau ríki tæk inn á innri markaðinn – þar sem við Íslendingar höfum nú verið í rúm 30 ár. En það er engu að síður svo að aðildarviðræður við Evrópusambandið eru samningaviðræður og þar halda ríkin fast um sína lykilhagsmuni og ná fram sérlausnum í tengslum við þá. Þetta hefur gerst í nánast öllum aðildarsamningum við sambandið, eins og auðvelt er að kynna sér á vefsíðum sambandsins ef aðildarsamningar eru skoðaðir.

Íslenskur landbúnaður byggir á gæðum, rekjanleika og hreinni framleiðslu. Það eru verðmæti sem skipta sífellt meira máli. Með réttum samningum er hægt að verja sérstöðu okkar og sækja fram með íslenskar afurðir á stærri mörkuðum. Einnig má velta upp þeirri spurningu hvort íslenskur landbúnaður sé í svo frábærri stöðu í dag að ekki borgi sig fyrir bændur að vita hvort ekki séu, jafnvel veruleg, tækifæri til eflingar með inngöngu í Evrópusambandið?

Sama gildir um sjávarútveginn. Ísland hefur byggt upp þekkingu sem fá ríki eiga sér líka. Við eigum að nýta þá stöðu til áhrifa, en miðað við fyrirferð þeirrar atvinnugreinar hér á landi og góða reynslu okkar af sjávarútvegi er líklegt að við gætum haft mótandi áhrif á stefnu sambandsins í sjávarútvegsmálum til framtíðar og að íslenskir ríkisborgarar yrðu í lykilstöðum og -störfum til frambúðar innan sjávarútvegssamstarfs álfunnar. Að sama skapi má minnast á að nýleg skýrsla frá fjármálafyrirtækinu Arctica Finance bendir til þess að veruleg tækifæri gætu falist í því fyrir íslensk sjávarútvegsfyrirtæki ef landið gengi í Evrópusambandið.

Fólkið í landsbyggðum Íslands á rétt á heiðarlegri umræðu. Ekki upphrópunum. Ekki gömlum hræðsluáróðri úr smiðju breskra íhaldsmanna. Ekki strámönnum leigupenna eða  fullyrðingum sem standast ekki skoðun.

Landsbyggðirnar eiga að vera í fararbroddi

Ísland er þegar að stórum hluta inni í Evrópusambandinu. Fyrir t.d. mig sem háskólakennara eru ekki miklir (ef frá er talinn möguleikinn á betra húsnæðisláni í evrum) viðbótarhagsmunir fólgnir í því að ganga í Evrópusambandið, þar sem við Íslendingar erum þegar fullir þátttakendur í meira og minna öllu því sem Evrópusambandið gerir á því sviði. Svipað gildir um flesta aðra geira hér á Íslandi (ef frá eru taldir lægri vextir – sem eru nú reyndar engir smá hagsmunir), þar sem við erum inni á innri markaði sambandsins með næstum allt nema landbúnað, byggðamál og sjávarútveg. Tökum ferðaþjónustuna sem dæmi. Hún gæti ekki starfað án þess mikla fjölda vinnuafls sem hingað kemur til að vinna við hana úr löndum Evrópusambandsins. Það sama má segja um byggingariðnaðinn og ýmsar aðrar þjónustugreinar. Það er því í landbúnaði og sjávarútvegi sem helstu efnahagslegu tækifærin eru til staðar (fyrir utan tækifærin sem felast í því fyrir allan almenning að hafa aðgang að stöðugri gjaldmiðli, lægra vöruverði og lægri vöxtum).

Ef Ísland ákveður að halda áfram aðildarviðræðum við Evrópusambandið eftir þjóðaratkvæðagreiðsluna í haust þá verða landsbyggðirnar því ekki í hlutverki áhorfenda. Þær verða fremst í flokki við að móta kröfurnar. Við eigum að spyrja: Hvernig nýtist aðildin Sauðárkróki, Ísafirði, Egilsstöðum, Höfn, Vestmannaeyjum, Akranesi, Fjarðabyggð, Húsavík, Höfn í Hornafirði, Akureyri, Fjallabyggð og hundruðum annarra sveitarfélaga og svæða um land allt?

Höfnum ekki þeim miklu tækifærum sem kunna að felast í aðild að Evrópusambandinu. Segjum JÁ í haust og klárum þessa aðildarsamninga sem hófust fyrir sextán árum síðan.

Magnús Árni Skjöldur Magnússon

Höfundur er fv. rektor á Bifröst, prófessor í alþjóðastjórnmálum og formaður Evrópuhreyfingarinnar.