Tæpri viku eftir þjóðaratkvæðagreiðsluna um ESB-viðræður stendur ein mynd skýrt eftir: Reykjavík sagði já en landsbyggðin nei. Niðurstaðan vekur spurningu sem ríkisstjórn Kristrúnar Frostadóttur hlýtur að þurfa að velta fyrir sér. Var landsbyggðin eingöngu að hafna áframhaldandi ESB-viðræðum eða fólust í niðurstöðunni einnig víðtækari pólitísk skilaboð til ríkisstjórnarinnar?

Á landsvísu sögðu 52,8 prósent nei en 47,2 prósent já. Þegar niðurstaðan er skoðuð eftir kjördæmum birtist hins vegar skýr landfræðileg skipting. Jáið hafði betur í báðum Reykjavíkurkjördæmunum en neiið vann utan Reykjavíkur og var afgerandi í landsbyggðarkjördæmunum.

Þessi munur á höfuðborg og landsbyggð er ekki nýr í íslenskum stjórnmálum. Úrslitin síðasta laugardag drógu hann hins vegar skýrt fram í einu stærsta pólitíska álitamáli síðari ára.

Kristrún boðaði hægari ferð

Niðurstaðan verður ekki skoðuð án þess að rifja upp áherslur Kristrúnar Frostadóttur fyrir alþingiskosningarnar 2024. Þá lagði hún áherslu á að ESB-málið væri ekki forgangsmál Samfylkingarinnar. Önnur og brýnni verkefni væru fram undan, meðal annars í efnahags-, ríkisfjármála- og heilbrigðismálum. Hún lýsti inngöngu í ESB jafnframt sem „rosalega mikilli vegferð“ sem þyrfti breiða samstöðu þjóðarinnar um.

Eftir kosningar breyttist staðan. Þjóðaratkvæðagreiðsla um áframhaldandi aðildarviðræður varð hluti af stjórnarsáttmálanum og málið komst hratt á dagskrá.

Svipaða sögu má segja um veiðigjöldin. Fyrir kosningar talaði Kristrún um að fara hægt í hækkun þeirra. Eyjafréttir rifjuðu upp í fyrra orð hennar: „Við ætlum ekki að breyta fiskveiðistjórnarkerfinu en við ætlum að hækka veiðigjöldin og gera það á tíu árum.“

Ríkisstjórnin fór mun hraðar í málið eftir að hún tók við og knúði fram verulega hækkun veiðigjalda. Kristrún hefur síðan varið þá ákvörðun og sagt ríkisstjórnina standa saman að baki henni.

Landsbyggðarskattur?

Hækkun veiðigjalda hefur sætt harðri gagnrýni í sjávarbyggðum og andstæðingar hennar hafa kallað hana landsbyggðarskatt.

Ástæðan er augljós. Þótt tekjurnar renni í ríkissjóð verða bein og óbein áhrif aukinnar gjaldtöku mest í þeim samfélögum þar sem sjávarútvegurinn er undirstaða atvinnulífsins. Það á ekki síst við í Vestmannaeyjum þar sem útgerð, fiskvinnsla og þjónusta við sjávarútveg eru burðarásar samfélagsins.

Gagnrýnin var hörð í Eyjum. Útreikningar sem kynntir voru á síðasta ári bentu meðal annars til þess að veiðigjöld Vinnslustöðvarinnar myndu meira en tvöfaldast.

Fleiri breytingar hafa komið við sjómenn og fjölskyldur þeirra. Þar má nefna breytingar á skattareglum vegna samsköttunar hjóna og sambúðarfólks, sem hafa sætt gagnrýni sjómanna. Bent hefur verið á að áhrifin geti orðið sérstaklega mikil hjá fjölskyldum þar sem tekjur skiptast ójafnt milli hjóna.

Það væri þó of langt gengið að halda því fram að landsbyggðin hafi kosið nei vegna veiðigjalda eða skattastefnu ríkisstjórnarinnar. Spurningin á kjörseðlinum snerist um ESB-viðræður og niðurstöðuna ber fyrst og fremst að virða sem svar við henni.

En stjórnmál verða ekki til í tómarúmi.

Kristrún sér skilin

Kristrún benti sjálf á kosninganótt á muninn milli höfuðborgarinnar og landsbyggðarinnar. Hún sagði mikilvægt að taka mið af áhyggjum fólks á landsbyggðinni og nefndi meðal annars sjávarútveg, landbúnað og auðlindamál.

Nú, þegar nokkrir dagar eru liðnir frá kosningunum, stendur því stærri pólitísk spurning eftir.

Ríkisstjórnin hefur á skömmum tíma ráðist í stór og umdeild mál sem hafa sérstaka þýðingu fyrir landsbyggðina. Veiðigjöldin eru augljósasta dæmið. ESB-atkvæðagreiðslan er annað. Þar við bætast skattabreytingar og umræða um sjávarútveg, landbúnað og yfirráð þjóðarinnar yfir auðlindum sínum.

Síðan kemur þjóðaratkvæðagreiðsla þar sem Reykjavík segir já en landsbyggðin nei.

Það þýðir ekki að hvert nei hafi verið mótmælaatkvæði gegn ríkisstjórninni. Engin gögn liggja fyrir sem sýna það. En ríkisstjórnin getur heldur ekki litið fram hjá þeirri skýru landfræðilegu skiptingu sem kom upp úr kjörkössunum.

Kristrún sagði fyrir kosningarnar að hlustað yrði á þjóðina og niðurstaðan virt. Það gerði hún hvað ESB-málið varðar fyrir kosningar lýsti því yfir að aðildarviðræðum verði ekki haldið áfram á vakt þessarar ríkisstjórnar.

Spurningin er hvort hlustunin nái lengra.

Úrslitin síðasta laugardag voru fyrst og fremst skýr skilaboð um ESB-viðræðurnar. En tæpri viku síðar ættu þau einnig að vera ríkisstjórn Kristrúnar Frostadóttur tilefni til að skoða stöðu sína gagnvart landsbyggðinni.

Er að myndast gjá milli stjórnvalda í Reykjavík og fólks úti á landi? Er vaxandi tilfinning í sjávarbyggðum fyrir því að ákvarðanir séu teknar í höfuðborginni en kostnaðurinn og afleiðingarnar lendi í of ríkum mæli annars staðar? Og nú er ferðaiðnaðurinn, sem er orðin ein stoðin í atvinnulífi margra sveitarfélaga út um land í sigtinu. Liggur hann vel við höggi?

Það eru spurningar sem ríkisstjórnin hefur ekki efni á að láta ósvaraðar.

Ómar Garðarsson