Nýjustu PISA-niðurstöðurnar draga upp dökka mynd af stöðu íslenska skólakerfisins. Tryggvi Hjaltason, framkvæmdastjóri Andvara og Eyjamaður, segir í grein á Facebook enga ástæðu til að fegra stöðuna. Nær helmingur íslenskra 15 ára barna nær ekki grunnviðmiði í lestri og árangurinn hefur hrunið á síðasta áratug.

Tryggvi bendir þó á að í niðurstöðunum leynist önnur og mikilvægari saga: Börnin sjálf virðast ekki vera vandamálið. Þau eru forvitin, foreldrar standa vel að baki þeim og kennarar sýna þeim umhyggju. Spurningin sé því hvað í kerfinu hafi brugðist – og hvað þurfi að gera til að snúa þróuninni við.

Um 44% íslenskra 15 ára barna ná ekki grunnviðmiði í lestri, 38% ekki í stærðfræði og 38% ekki í náttúrufræði. Í lestri höfum við fallið um 60 PISA-stig á aðeins tíu árum. Ekkert land hefur fallið meira í árangri frá árinu 2015 en Ísland. En í nýjustu mælingunum leynist önnur saga sem vert er að draga fram.

1. Börnin eru ekki vandamálið

Íslensk börn eru forvitnari en jafnaldrar þeirra að meðaltali innan OECD. Þau segjast frekar leggja meira á sig þegar verkefni verða erfið, eru líklegri til að biðja kennara um hjálp og færri upplifa skólann sem tímasóun.

Foreldrar virðast heldur ekki hafa horfið úr menntun barna sinna. Þátttaka þeirra hefur þvert á móti aukist umtalsvert.

Börnin lýsa kennurum sínum jafnframt sem umhyggjusömum. Um 83% segja kennarann sýna áhuga á námi hvers nemanda, samanborið við 69% að meðaltali innan OECD.

Þetta skiptir máli. Við eigum gott fólk. Við erum einfaldlega ekki að ná nógu góðum árangri með það.

2. Skýrari kröfur – færri hlutir betur

Við þurfum að setja skýrari kröfur til barna og foreldra. Kenna færri hluti betur, færa kennurum og börnum framúrskarandi námsgögn, mæla fyrr, grípa fyrr inn í og mæla síðan aftur hvað virkaði.

Kannski er meginvandinn ekki skortur á vilja, umhyggju eða fjármagni. Það hefur að minnsta kosti verið niðurstaða okkar í Andvara eftir að hafa kafað ofan í menntamál þjóðarinnar.

Kannski höfum við byggt kerfi þar sem góðir kennarar hafa ekki nægilega skýr markmið, nógu góð verkfæri, nægilega skjótar upplýsingar um stöðu hvers barns eða nægan tíma til að sinna því sem mestu máli skiptir – kennslunni sjálfri.

OECD hefur bent á að íslenska námskráin sé of víð og markmiðin of óskýr. Á sama tíma höfum við veikt samræmdar mælingar á því hvort börnin séu í raun að ná tökum á grunnfærninni.

Við slíkar aðstæður geta börn dregist aftur úr án þess að kerfið bregðist nógu hratt við. Kennarar geta mætt þeim af umhyggju og metnaði en samt verið illa vopnaðir til verksins. Þar bætist við alvarlegur skortur á námsgögnum á Íslandi, langt umfram það sem þekkist til dæmis annars staðar á Norðurlöndum.

3. Læsið er stærsta viðvörunin

Ef barn elst upp á Íslandi og íslenska skólakerfið nær ekki að kenna því nægilega góða íslensku er það verkefni sem við eigum að leysa. Og við getum leyst það.

Lestrartölurnar eru alvarlegasta niðurstaðan í þessari stöðumælingu þjóðarinnar. Við sjáum einnig alvarlegt bil hjá börnum af erlendum uppruna. Þar verðum við að tala skýrt. Fjölgun barna sem hafa ekki íslensku að móðurmáli hefur áhrif á heildartölurnar. Enn alvarlegra er að þessi börn virðast upplifa veikan stuðning við inngildingu í íslenska skólakerfinu í samanburði við önnur ríki.

En það skýrir ekki fall Íslands undanfarin ár. Börn með íslensku að móðurmáli hafa einnig fallið mikið. Við þurfum því augljóslega að ná betur utan um börn af erlendum uppruna – en það eitt dugar ekki.

Þegar 44% 15 ára barna ná ekki grunnviðmiði í lestri er það ekki afmarkað lestrarvandamál. Það er vandamál alls menntakerfisins.

4. Lestur er innviður alls náms

   

Barn sem á erfitt með lestur á jafnframt erfiðara með að læra náttúrufræði, sögu og samfélagsfræði og síðar að fóta sig í heimi þar sem hæfileikinn til að afla sér þekkingar verður sífellt verðmætari.

Þess vegna eigum við ekki að byrja að leysa lestrarvanda 15 ára barna þegar þau eru orðin 15 ára. Við eigum að vinna þá baráttu miklu fyrr.

Tryggja sterkan málþroska. Finna lestrarvanda snemma. Grípa strax inn í. Fylgjast með framförum. Og hætta ekki fyrr en barnið hefur náð tökum á lestrinum.

Ég leiði Farsældarhraðalinn Andvara og þetta eru meðal þeirra áskorana þjóðarinnar sem við viljum hjálpa til við að leysa: málþroskamælingar, snemmtæka læsisþjálfun, aukinn áhuga og þjálfun í stærðfræði, betra námsefni og tækni sem hjálpar kennurum að sjá stöðu hvers barns og mæta því þar sem það er statt.

Þetta er gerlegt – ef við gerum það af metnaði og fylgjum árangrinum eftir. Íslendingar eru góðir í að bretta upp ermar og koma hlutum af stað. Það hefur ekki skort átaksverkefni í íslensku menntakerfi undanfarna áratugi.

Við höfum hins vegar ekki verið jafn góð í að setja skýr markmið, fylgja þeim eftir til lengri tíma og mæla og skilja árangurinn. Of mörg átaksverkefni fjara út á fáum árum án þess að sýnt sé fram á mælanlegan árangur.

5. Ein spurning skiptir mestu

Spurningin verður alltaf að vera þessi: Komust börnin lengra í menntunar- og velferðargöngu sinni vegna kerfisins og verkefnanna sem við settum af stað?

Ef svarið er já, stækkum við verkefnið. Ef svarið er nei, breytum við því eða hættum. Markmiðið er ekki fleiri verkefni.

6. Markmiðið er meiri færni barna

Það sem gefur mér von eftir lestur þessara niðurstaðna er einfalt. Ísland er ekki land með ónýta æsku. Börnin okkar hafa ekki misst forvitnina. Foreldrar eru ekki hættir að láta sig námið varða og kennarastéttinni er ekki sama um börnin.

Við erum rík, tæknivædd og fámenn þjóð með sterkt samfélag og börn sem vilja enn læra.

7. Hráefnið er miklu betra en árangurinn

Það þýðir að vandinn er leysanlegur. Við þurfum ekki að fórna því góða í íslensku samfélagi eða breyta skólunum okkar í prófaverksmiðjur.

Við getum stefnt hærra.

8. Grunnfærni fyrst – tæknin síðan

Sterk grunnfærni, íslensk forvitni og öflugur mannauður geta skilað gríðarlegum árangri þegar þeim fylgja metnaðarfull markmið og stuðningur sem gefur hverju barni tækifæri til að skapa, byggja og leysa vandamál.

Tæknin gefur okkur mikil sóknarfæri, meðal annars til að fylgjast betur með stöðu barna og mæta hverju þeirra þar sem það er statt. En röðin skiptir máli.

9. Fyrst grunnurinn – síðan frelsið til að fljúga

Barn sem les af öryggi, kann stærðfræði, skilur heiminn og fær síðan markvissa gervigreind og önnur öflug verkfæri í hendurnar getur orðið ótrúlega öflugt. Barn sem fær tæknina án grunnfærni og aga getur hins vegar auðveldlega orðið háð henni. Þarna liggur að mínu mati eitt stærsta tækifæri Íslands á næsta áratug.

Við erum aðeins um 400 þúsund. Við getum mælt stöðu barna snemma, fundið bestu lausnir heims, prófað þær hratt, séð hvað virkar og lagað það sem ekki virkar. Þegar eitthvað skilar árangri getum við komið því til nánast allra barna landsins.

Næsta PISA-mæling á að geta sagt söguna af litlu eyjunni sem var að sökkva en sneri þróuninni við.

Margt jákvætt er þegar komið af stað.

Nýtt samræmt námsmat sem MMS hefur þróað eykur getu okkar til að greina stöðu barna fyrr og grípa betur inn í. Foreldrar taka meiri þátt í námi barna sinna og kennarar fá aukin tækifæri til starfsþróunar. Þá eru verkefni víða um land farin að sýna mælanlegan árangur til lengri tíma.

Eftir að hafa hlustað á ræðu menntamálaráðherra tel ég einnig að áherslurnar sem þar komu fram séu réttar: samræmdar væntingar og mælingar, sterkari grunnur, læsi sem undirstaða náms allra barna, efling STEM-greina og markvissari nýting nýjustu tækni.

10. Gerum þetta fyrir börnin okkar

Nú þurfum við að verða þjóð sem finnur vandann snemma, mælir árangurinn heiðarlega, styður kennarana, virkjar foreldra, setur skýrar væntingar og metnaðarfull markmið, heldur fast í það sem virkar og breytir því sem ekki virkar.

Við höfum alla burði til þess. Ég tel líka að við séum samstilltari en oft áður og að þjóðin sé tilbúin í þessa vegferð.

Gerum þetta fyrir börnin okkar.