Páll Zóphóníasson, fyrrverandi bæjarstjóri og bæjartæknifræðingur, rifjaði upp aðdraganda og byggingu Íþróttamiðstöðvar Vestmannaeyja við 50 ára afmælisathöfn hennar. Hann kom sjálfur að undirbúningi mannvirkisins frá upphafi og lýsti því hvernig ráðist var í framkvæmdina á sama tíma og endurreisn bæjarins eftir gosið stóð enn yfir.

Í ávarpinu fjallar Páll meðal annars um fjármögnun byggingarinnar, ágreining um staðsetningu hennar og þann mikla áhuga sem fylgdi opnun sundhallarinnar árið 1976. Hann segir Íþróttamiðstöðina í sínum huga eitt af táknum endurreisnar Vestmannaeyja.

Eyjafréttir birta hér ræðu Páls með leyfi hans. Skriflegi textinn er nokkru lengri en ávarpið sem hann flutti við athöfnina. Með ræðunni birtum við einnig myndir úr safni Óskars Péturs Friðrikssonar, ljósmyndara Eyjafrétta. Þær sýna meðal annars sundfólk úr Þór og síðar ÍBV, auk björgunaræfingar Stýrimannaskólans fyrir tíma Sæbjargar. Nær allar svart/hvítu myndirnar eru frá árinu 1977.

Bæjarstjóri og ágætu Vestmannaeyingar.

Í dag eru 50 ár liðin frá því að Íþróttamiðstöð Vestmannaeyja var tekin í notkun. Það er því við hæfi að líta aðeins til baka og rifja upp hvernig þetta hús varð til – og við hvaða aðstæður.

Saga sund- og íþróttaiðkunar í Vestmannaeyjum nær miklu lengra aftur. Sundkennsla hófst hér árið 1892 og fór lengi fram í sjónum undir Löngu. Miðhúsalaug var síðan vígð árið 1934 og var aðalsundlaug bæjarins þar til hún fór undir hraun í gosinu 1973.

Aðstaða til íþróttaiðkunar innanhúss var ekki stór í sniðum. Litlir leikfimissalir, í Barnaskólann var  salurinn 8,5 sinnum 15 metra og salurinn í Gagnfræðaskólanum var aðeins stærri eða 10 sinnum 20 metrar. Svo kom gosið 1973. Og að því loknu stóð samfélagið frammi fyrir því gríðarlega verkefni að endurreisa bæinn. En menn hugsuðu ekki aðeins um að endurbyggja það sem hafði glatast. Strax var farið að hugsa til framtíðar.

Í desember 1973, aðeins nokkrum mánuðum eftir að gosinu lauk, skipaði bæjarstjórn framkvæmdanefnd til að undirbúa byggingu varanlegra íþróttamannvirkja. Í nefndinni sátu Kristján Eggertsson tilnefndur af sundlauganefnd, Magnús Bjarnason tilnefndur af bæjarstjórn og Stefán Runólfsson tilnefndur af ÍBV   var kosin  formaður nefndarinnar. Með nefndinni starfaði ég sem bæjartæknifræðingur.

Þarna hófst vinna sem átti eftir að verða bæði umfangsmikil , áhugaverð og ákaflega ánægjuleg.

Eftir víðtæka þarfagreiningu um stærð og fyrirkomulag í samvinnu við Menntamálaráðuneytið, þar sem um styrkhæfa framkvæmd var að ræða. Almennt var reiknað með að ríkisjóður greiddi 50 % framkvæmdakostnað miðað við að menn héldu sig innan við „norm“ ráðuneytisins. Eftir mikil fundarhöld komust menn að niðurstöðu um stærð og niðurstaðan var sú að reisa skyldi sameinaða íþróttamiðstöð– sundhöll, íþróttasal og nauðsynleg þjónusturými í einni heild.

Verkið var boðið út sem alútboð meðal verktaka á Norðurlöndum. Þrjú tilboð bárust tvö erlend og eitt íslenskt. Ákveðið var að ræða við danska verktakann Klemensen og Nilsen A/S sem hafði skilað næstlægst tilboðinu.  Arkitekt hússins var danski arkitektinn og prófessorinn Paul Kærsgaard en verkið var aðallega í höndunum á tveimur arkitektum,  Hans Jacobsen og Hans Crameren. En verktakafyrirtækið sá sjálft um verkfræðihönnun, þar á meðal um burðarvirki, lagnir, loftræsting og raflagnir. Hófst síðan samningaviðræður og var m.a. farið utan til þess að kanna gæði bygginga sem byggðar eru á hliðstæðan hátt.

Bæjarstjórn samþykkti þann 23. desember 1974 að ganga til samninga við verktakann

Við undirbúning samningsins við verktakan kom í ljós að húsið var of stórt og ekki var fjárhagsleg innistæða fyrir öllu því húsnæði sem lýst var í útboðsgögnum  og tilboðið byggðist á. Ráðuneytismenn höfðu lofað upp í ermina á sér og treystu sér ekki til að fara fram úr „nomum“. Það varð því að skera niður.

Miðálman hafði verið hönnuð á tveimur hæðum, en efri hæðin var felld niður. Þar með tapaðist bæði rými og hluti af því byggingarformi sem upphaflega hafði verið hugsuð. Unnið var áfram að útfærslu framkvæmdarinnar og meðal annars fóru tveir nefndarmenn og ég til Danmerkur ásamt tveimur fulltrúum Menntamálaráðuneytisins þeim Þorsteini Einarssyni Íþróttafulltrúa og Guðmundi Pálssyni arkitekt .

Eftir mikla vinnu við endurskoðun útboðsganga, um frágang og efnisval var endanlegur verksamningur undirritaður hér í Vestmannaeyjum 23. maí 1975. Það er mikilvægt að hafa í huga að þá voru aðeins tvö ár liðin frá eldgosinu og enn unnið af fullum krafti við endurreisn bæjarins. Samt var ráðist í þetta stóra framtíðarverkefni.

Í mínum huga er Íþróttamiðstöðin því eitt af táknum endurreisnar Vestmannaeyja eftir gosið. Menn ætluðu sér ekki aðeins að koma bænum aftur í fyrra horf – heldur að byggja hér upp gott og öflugt samfélag til framtíðar.

Framkvæmdir hófust formlega 31. maí 1975 þegar Vilhjálmur Hjálmarsson menntamálaráðherra tók fyrstu skóflustunguna. Það hafði reyndar verið nokkur ágreiningur um staðsetninguna. Íþróttafulltrúi ríkisins vildi húsið risi við malarvöllinn í Löngulág en við heimamenn vildum að það risi í Brimhólalaut. Ráðherra skar úr um málið þennan sama dag og Brimhólalaut varð fyrir valinu.

Þótt verktakinn væri danskur, voru iðnaðarmennirnir sem unnu við bygginguna langflestir Vestmannaeyingar. Að jafnaði voru 3-5 menn frá verktakanum, verkstjóri, tæknifræðingur og tveir verkamenn og þakpappamaður. Fyrsti starfsmaður Íþróttamiðstöðvarinnar var Vignir Guðnason. Hann var ráðinn frá fyrsta framkvæmdadegi sem umsjónarmaður með  framkvæmdum og varð síðar forstöðumaður hússins.

Byggingin var stór á íslenskan mælikvarða þess tíma, um 3.300 fermetrar. Þar var 11 sinnum 25 metra sundlaug, íþróttasalur með 20 sinnum 40 metra velli, búnings- og baðklefar og þjónusturými. Þegar húsið var tekið í notkun þótti það eitt mesta og fullkomnasta íþróttamannvirki landsins.

Byggingarkostnaðurinn var um 420 milljónir króna á þáverandi verðlagi, sem samsvarar um 2,1 milljörðum króna á núverandi verðlagi, miðað við byggingarvísitölu, eða rúmlega 600 þús/m2

Eins og áður hefur komið fram var byggingin styrkhæf úr ríkissjóði samkvæmt reglum Menntamálaráðuneytisins „Norm ráðuneytisins“. Við endanlegan útreikning átti Bæjarsjóður Vestmannaeyja að greiða rúmlega 55% byggingarkostnaðarins. („normin“ gerðu ráð fyrir 50%)

Mig langar hér að leiðrétta eitt atriði sem stundum hefur verið haldið fram. Það hefur verið sagt að Íþróttamiðstöðin hafi verið byggð fyrir gjafa- og söfnunarfé eftir gosið. Það er ekki réttað stilla þessu upp á þennan hátt..

Gjafir og söfnunarfé bárust vissulega á meðan gosinu stóð og skömmu eftir að því lauk, en það fé var almennt ekki bundið við einstakar framkvæmdir og fyrir löngu notað í annað enda mikið búið að ganga á, bæði á meðan gosinu stóð og efir að því lauk.

Að vísu fjármagnaði Vestmannaeyjabær hluta af sínu framlagi með inneign sem hann átti hjá viðlagasjóði, en viðlagasjóður átti inni ógreitt framlag frá Finnlandi. Og það varð samkomulag um að verktakinn keypti hluta af byggingarefninu í Finnandi.

Öðru máli gegndi um tæki og búnað sem kostuðu rúmlega 30 milljónir króna, sem samsvarar um 150 milljónum króna í dag. Framkvæmdanefndinni tókst að safna um 14 milljónum, eða um 40% kostnaðarins, sem samsvarar rúmlega 70 milljónum króna á núverandi verðlagi. Það var umtalsvert framlag og ástæða til að halda því sérstaklega til haga þegar rætt er um söfnunarfé í tengslum við byggingu Íþróttamiðstöðvarinnar, sérstaklega þegar það er haft íhuga að nánast allt söfnunarféð kom frá heimamönnum.

Síðan rann stóri dagurinn upp. 10. júlí 1976 var sundhöllin vígð. Um 2.000 manns voru við vígsluna – nær helmingur bæjarbúa. Mánudaginn eftir munu 1.329 manns hafa farið í laugina. Það segir sitt um hvað þessi nýja aðstaða þýddi fyrir bæjarbúa.

Sundlaugin er á margan hátt frábrugðin flestum öðrum sundlaugum landsins: Í henni er saltvatn ma af öryggisástæðum, það eru mun meiri líkur á því að bjargs fólki frá drukknun, þar sem lífgun er möguleg eftir 5 mínútur í saltvatni en einungis 2 mínútur í ferskvatni.

Og  þá er önnur nýung að rennur við laugabarmana má líkja við öldubrjóta  og kemur í veg fyrir frákast frá laugarkantinum. Síðar kom í ljós að laugin hér var vinsæl af sundfólki „ því hún var hröð“ minna fákast.

Tveimur mánuðum síðar, 12. september 1976, var íþróttahúsið vígt og tekið formlega í notkun. Vilhjálmur Hjálmarsson menntamálaráðherra flutti ávarp og lýsti húsið formlega tekið í notkun. Danski verktakinn hafði boðið fimleikaflokki frá Danmörku til hátíðarinnar og sýndi hann listir sýnar.

Stefán Runólfsson formaður framkvæmdanefndar hélt ræðu, þar sem hann ma þakkaði Vilhjálmi Hjálmarssyni ráðherra sérstaklega fyrir mikinn velvilja  og eftir að hafa lýst byggingunni , afhenti hann  Einar H Eiríkssyni forseta bæjarstjórnar lykla að húsinu sem eftir stutt ávarp afhendi síðan Vigni Guðnasyni framkvæmdastjóra hússins lyklavöldin.

Einnig hélt Þorsteinn Einarsson íþróttafulltrúi erindi um þróun íþrótta í Vestmannaeyjum og um Herfylkinguna, erindi sem var birt og inn rammað, hékk hér  upp á vegg anddyri hússins, ásamt  sverði og framhlaðningi, byssu, sem Nilsen hin danski  verktaki færði húsinu að gjöf við sama tækifæri. (Þetta eru vopn af sömu gerðar og Herfylkingin notaði. Það væri við hæfi að hengja það aftur upp, því að má segja að Herfylkingin hafi stundað skipulega líkamsrækt, þá fyrst hér landi.)

Með vígslu íþróttavallarins var Íþróttamiðstöðin nú orðin sú heild sem stefnt hafði verið að – mannvirki fyrir skóla, íþróttafélög og almenning. Og nú eru liðin 50 ár.

Á þessum árum hafa þúsundir barna lært hér að synda og kynslóðir Vestmannaeyinga æft íþróttir, keppt, fagnað sigrum og tekist á við ósigra. Húsið hefur því orðið miklu meira en steinsteypa, límtré, sundlaug og íþróttasalur. Það hefur verið hluti af daglegu lífi Vestmannaeyinga í hálfa öld.

Það hefur heldur ekki staðið óbreytt í þessi 50 ár. Um síðustu aldamót var byggður nýr og stærri íþróttasalur við húsið og jafnframt ráðist í umfangsmiklar endurbætur á eldra húsinu. Búnings- og baðklefar sundlaugar megin hafa síðan verið endurnýjaðir.

Fyrir um 15 árum var nýtt útisvæði við sundlaugina tekið í notkun með heitum pottum, rennibrautum og fjölbreyttri leik- og afþreyingaraðstöðu. Með því varð sundlaugin ekki aðeins vettvangur sundkennslu og sundiðkunar heldur einnig mikilvæg fjölskyldu- og afþreyingarmiðstöð.

Á síðasta ári var síðan ráðist í umfangsmikla endurnýjun á tæknibúnaði sundlaugarinnar. Mikilvægur tækja- og lagnabúnaður var endurnýjaður og færður til nútímans. Það er framkvæmd sem sést ekki mikið utan frá en er grundvallaratriði fyrir öruggan og hagkvæman rekstur sundlaugarinnar til framtíðar.

Og uppbyggingunni er ekki lokið. Nú er verið að byggja nýja búningsklefa við nýja íþróttasalinn þar sem öll aðstaða verður til fyrirmyndar. Þá bíður enn það verkefni að endurnýja búningsklefana við gamla salinn.

Þetta sýnir vel að mannvirki eins og Íþróttamiðstöðin getur aðeins þjónað samfélaginu í hálfa öld ef það fær að þróast með breyttum tímum og nýjum þörfum. Fyrir mig er þessi dagur sérstaklega ánægjulegur.

Ég fékk að taka þátt í undirbúningi og byggingu hússins frá upphafi og hef fylgst með því frá fyrstu hugmyndum og fyrstu skóflustungu til dagsins í dag. Mánudaginn eftir munu 1.329 manns hafa farið í laugina. Það segir sitt um hvað þessi nýja aðstaða þýddi fyrir bæjarbúa.

Og hingað hef ég komið nánast daglega, hafi ég á annað borð verið í Eyjum. Íþróttamiðstöðin er því ekki aðeins hluti af sögu Vestmannaeyja. Hún er líka stór hluti af minni eigin sögu. Þegar við lítum yfir þessi 50 ár megum við vera stolt af þeirri ákvörðun sem tekin var á erfiðum tíma – að byggja ekki aðeins upp það sem hafði glatast heldur fjárfesta í framtíðinni.

Íþróttamiðstöðin er enn í dag lifandi vitnisburður um þá ákvörðun. Mig langar að þakka öllum þeim fjölmörgu sem í gegnum árin hafa stundað sundlaugina með mér, fyrir ánægjulega samveru og  góðan félagsskap.

Um leið vil ég líka þakka öllum þeim fjölmörgu starfsmönnum sem hafa starfað hér í gegnum árin fyrir gott og ánægjulegt samstarf. Og ég vona að Íþróttamiðstöð Vestmannaeyja eigi eftir að þjóna Vestmannaeyingum jafn vel næstu 50 árin og hún hefur gert þau fyrstu.

Til hamingju með 50 árin – og takk fyrir mig.

Vestmannaeyjum 12. september 2026

Páll Zóphóníasson

Tengd frétt:

50 ára sögu Íþróttamiðstöðvarinnar fagnað

Fimmtíu ára sögu Íþróttamiðstöðvar og sundhallar Vestmannaeyja var fagnað með afmælisathöfn í Íþróttamiðstöðinni í morgun. Við athöfnina fluttu ávörp Hákon Helgi Bjarnason, forstöðumaður Íþróttamiðstöðvar Vestmannaeyja, Íris Róbertsdóttir bæjarstjóri og Páll Zóphóníasson, fyrrverandi bæjarstjóri og bæjartæknifræðingur. Að því loknu fór fram pottaspjall með bæjarfulltrúum. Gestum var boðið upp á köku, kaffi og djús og frítt var […]