Síðastliðin þrjú ár hefur náttúran leikið aðalhlutverk í raforkumálum á Íslandi. Kaldir og úrkomulitlir vetur ollu skerðingum á raforku frá Landsvirkjun árin 2023 og 2024 og fram í febrúar 2025 en þá skipti náttúran um ham. Vorið og hlýindi komu snemma og innrennsli var með allra mesta móti í miðlunarlón. Þrátt fyrir afar lélegt upphaf á vatnsári hefur sjaldan ef nokkru sinni farið jafn mikið vatn um yfirfall til sjávar.

Náttúran í aðalhlutverki

Þessar miklu sveiflur eru óheppileg afleiðing í fullseldu 100% endurnýjanlegu kerfi. Náttúran er í aðalhlutverki og verður það áfram. Til að nýta auðlindir sem best þarf að búa til kerfi sem hámarkar nyt og þjóðhagslegan ábata. Í megindráttum gegnir raforkumarkaður þessu hlutverki.

Ný Orkuspá Íslands 2025-2050 var kynnt í síðustu viku. Í henni er spáð rúmri orkustöðu árið 2026 en staðan fer hratt versnandi og strax árið 2029 er óvíst hvort framboð dugi til að fullnægja þörf. Eftir það er orkustaðan með litlum varaforða til fyrirsjáanlegrar framtíðar. Árferði með skerðingum gæti þar með orðið tíðara en við höfum áður vanist.

Hvort á að sveifla framleiðslu eða notendum?

Til að bregðast við stöðunni væri hægt að setja upp varavirkjanir. Þessar virkjanir væru þá tilbúin mannvirki sem að öllu jöfnu standa ónýtt. Í því samhengi er eðlilegt að líta til varaaflstöðva eða annarra aflstöðva sem ganga fyrir jarðefnaeldsneyti.

Á notendahlið eru miklu fleiri möguleikar. Sé fyrirsjáanlegur orkuskortur til lengri tíma, s.s. nokkurra mánaða, er hægt að nálgast stórnotendur með endurkaup í huga. En til skemmri tíma gilda önnur lögmál.

Grænar fiskimjölsverksmiðjur

Flestallar fiskimjölsverksmiðjur á Íslandi hafa rafvæðst á síðustu árum. Verksmiðjurnar geta bæði nýtt olíu og raforku. Fljótt á litið eru verksmiðjurnar grænni en verksmiðjur í nágrannalöndunum. Í Færeyjum og Danmörku er notast við jarðefnaeldsneyti og í Noregi er rafvæðing skemmra á veg komin en hérlendis.

…við rétt rekstrarskilyrði

Þegar raforkuverð er hagfellt nýta fiskimjölsverksmiðjur gjarnan raforku til að knýja gufukatla. Á sama hátt nýta verksmiðjur olíu ef raforka er skert eða hún er verulega dýrara en olía. Þessir notendur eru því mjög heppilegir sem „varaafl”.

Á þessu ári hefur sala HS Orku á raforku til fiskimjölsverksmiðja verið töluverð. Ef olía hefði verið brennd í stað þess að nota raforku hefði losun við bruna 7.500 tonna af olíu numið um 25.000 tonnum af CO₂ (jafngildir bruna u.þ.b. 9.300 bifreiða á ári). Rafvæðingin er því ekki aðeins hagkvæm heldur líka umhverfisvæn. Þessar tölur hefðu getað verið öllu hærri ef ekki hefði orðið loðnubrestur.

Nýting raforku er beinn sparnaður fyrirtækja og umhverfis. Auk þess hagnast allir Íslendingar með óbeinum hætti því samfélagslosun Íslands minnkar. Þessi samfélagslosun er almennt lítið rædd en ríkið varði 350 milljónum króna í kaup á kvóta frá Slóvakíu fyrir samfélagslosun árið 2023.

Gjaldskrá flutnings úr tengslum við raunveruleikann

Aðstæður til að nýta raforku í fiskimjölsverksmiðjum eru almennt góðar en öllu máli skiptir að fiskimjölsverksmiðjur búi við aðstæður sem leyfa skerðanlegan flutning, enda eru þær í stakk búnar til að nýta aðra orkugjafa en raforku ef þörf er á. Almennt er skerðanlegur flutningur í boði þar sem aðeins ein flutningsleið, geislatenging, er við lýði.

Skerðanlegur flutningur hefur ekki verið í boði ef tvær tengingar eða fleiri eru í boði. Það er raunin á Akranesi, þar sem ekki hefur verið talið forsvaranlegt annað en að nota fyrst og fremst olíu við fiskimjölsframleiðslu á árinu 2025, þar sem kostnaður við notkun raforku er a.m.k tvöfalt hærri en kostnaður við notkun olíu. Flutningskostnaður og dreifing vega þar þyngst.

Eykst olíunotkun strax um áramótin?

Sambærileg staða verður uppi á teningnum í Vestmannaeyjum frá næstu áramótum ef áætlanir Landsnets ná fram að ganga. Kostnaður við raforkuflutning og dreifingu þar mun nema 22 kr/kWh miðað við afltoppa síðasta árs. Ofan á það bætist kostnaður við raforkuna sjálfa.

Til stendur að bæta flutningskerfið á Vopnafirði en slíkt mun leiða til þess að skerðanlegur flutningur verður afnuminn m.v. óbreyttar forsendur Landsnets. Þetta hækkar raforkukostnað verulega og verður til þess að notendur sjá ekki annan kost en að velja olíu sem orkugjafa.

Vert er að minnast þess að forsenda ákvörðunar um að leggja nýjan sæstreng til Vestmannaeyja var að auka notkun grænnar orku. Því var slegið upp í fjölmiðlum á sínum tíma en raunin getur orðið önnur. Kostnaður við að nýta olíu er af stærðargráðunni 10-15 kr/kWh og því er augljóst að dæmið gengur ekki upp. Þetta er mjög miður og hefur eingöngu í för með sér að kostnaðarsamar fjárfestingar í orkuinnviðum munu liggja vannýttar og fáum til gagns.

Leggjum spilin á borðið

Núverandi gjaldskráruppbygging raforkuflutnings gengur ekki upp. Hjákátlegt er að fjalla um göfug orkuskipti í orði þegar öfug orkuskipti munu eiga sér stað í verki.

Fiskimjölsverksmiðjur geta ekki greitt tvöfalt og jafnvel þrefalt verð fyrir orku af hugsjóninni einni saman á sama tíma og hugsanlegur ávinningur rennur í ríkissjóð í formi minni kaupa á  losunarkvóta vegna samfélagslosunar.

Hver er fjárhagsgeta Landsnets?

Fjárhagur Landsnets var bágur eftir fjármálahrunið og um árabil voru stærstu langtímalán fyrirtækisins á háum verðtryggðum íslenskum vöxtum. Svokölluð WACC nefnd var sett á laggirnar sem útbjó regluverk um tekjuramma fyrirtækisins. Eiginfjárhlutfall Landsnets hefur lagast jafnt og þétt og er nú 45%. Á síðustu fimm árum hafa arðgreiðslur frá Landsneti til eigenda numið tæpum 14 milljörðum króna en án þeirra væri eiginfjárhlutfallið 61%. Hafa þarf í huga að eignarhald ríkisins á Landsneti er nú 93% og verður 100% ef Orkuveita Reykjavíkur selur sinn hlut.

Horfum á samkeppnishæfni og beitum skynsemi

Í nýlegri úttekt sem fjallað var um í Innherja Viðskiptablaðsins hefur komið fram að flutningsgjaldskrá Landsnets er of há. Ljóst er að gera þarf breytingar á gjaldskránni því fjárhagur Landsnets er mun betri en þegar núverandi kerfi var sett á. Sé vilji eigenda sá að umbuna fiskimjölsverksmiðjum fyrir „varaafls“ hlutverkið, með tilheyrandi samdrætti í samfélagslosun þegar vel árar, þá er lag að taka tillit til þess núna.

Vilji er allt sem þarf.

Þrándur Sigurjón Ólafsson

Höfundur er verkfræðingur hjá HS Orku.