Forsvarsfólk Evrópuhreyfingarinnar og Já til að sjá hafa haldið því á lofti að fjöregg okkar verði í öruggum höndum hjá vaskri sveit okkar besta samningafólks verði “JÁ” ofan á í þjóðaratkvæðagreiðslunni á laugardaginn komandi 29. ágúst. Þar eigi hún að semja um sérstöðu Íslands, undanþágur fyrir okkur í allskonar málum sem við höfum nú þegar fullt forræði yfir, alls kyns sérlausnir og ekki síst sameina þjóðina um niðurstöðuna.

Vandinn liggur fyrst og fremst í eðli þess kerfis sem verða á hluti af .

Svonefndar aðildarviðræður við Evrópusambandið hefjast ekki á auðu blaði með samningssvigrúmi sem ætla mætti af þessum lýsingum að sé á við íslensku efnahagslögsöguna að stærð. Sáttmálar sambandsins eru þegar til, regluverkið er þegar til, stofnanirnar eru þegar til og áratuga dómaframkvæmd liggur fyrir. Umsóknarríki semur um inngöngu sína í þetta fyrirframgefna skipulag.. Það semur ekki um það.

Evrópudómstóllinn túlkar aðildarsamninginn

Aðildarsamningur er lagalega bindandi og getur geymt sérstök ákvæði, aðlögunarfresti og sérlausnir. En eftir aðild verða ákvæði hans hluti af réttargrundvelli aðildar viðkomandi ríkis og ESB og hefur áhrif á hvaða reglur og skyldur gilda. . Það kemur því í hlut Evrópudómstólsins að túlka ákvæði þess samnings þegar ágreiningur rís – íslenskir dómstólar hafa ekki síðasta orðið.

Þessi verkaskipting er skýr í sáttmálum Evrópusambandsins. Samkvæmt 19. gr. sáttmálans um Evrópusambandið er það hlutverk Evrópudómstólsins að tryggja að lögum sé fylgt við túlkun og beitingu sáttmálanna. Í 267. gr. sáttmálans um starfshætti Evrópusambandsins er úrskurðarvald hans um túlkun ESB-réttar síðan afmarkað.

Íslenskir samningamenn túlka ekki ákvæði aðildarsamningsins

Esa Hermala fyrrum formaður bændasamtaka Finnlands benti á að samningamenn ESB geta gefið ýmsar yfirlýsingar við samningaborðið   en á endanum þurfi þeir alltaf að bera niðurstöðuna  upp við framkvæmdastjórnina og aðildarríkin sem hafa endanlegt ákvörðunarvald. Ekkert er því fast í hendi fyrr en að loknu þessu ferli.

Samningamenn geta heldur  ekki tryggt hvernig Evrópudómstóllinn muni túlka þann texta árum eða áratugum síðar, þegar ný álitaefni koma upp eftir því sem  réttar- og stjórnskipan sambandsins heldur áfram að þróast. Íslenskir samningamenn  geta því komist að niðurstöðu um texta við kollega sína í Brussel sem er breytingum háður.

Hver hefur síðasta orðið?

Þess vegna er fullyrðingin um að „um þetta verði allt samið við samningaborðið“ ekki svar við þeim áhyggjum sem uppi eru. Spyrja verður hvað yrði raunverulega hægt að semja um, hvers eðlis sérlausnin yrði og hver hefði síðasta orðið um merkingu hennar árum eða áratugum eftir aðild.

Í dag tekur Ísland þátt í innri markaðnum á grundvelli EES samningsins þar sem hornsteinn þess er svokallað tveggja stoða EES-kerfisins, með eigin eftirlitsstofnun og eigin dómstól. Með ESB-aðild hyrfi sú staða. Evrópudómstóllinn fengi þá úrslitavald um túlkun ESB-réttar gagnvart Íslandi.

Engin „vösk sveit“ getur samið sig undan þessu. Hér er um að ræða grundvallaratriði í stjórnskipun  Evrópusambandsins. í Að segja að okkar besta fólk verði sent til Brussel er ekkert svar. Spurningin er ekki hverjir sitja við samningaborðið. Spurningin er hver hefur síðasta orðið um ókomin á þegar samningamenn okkar eru löngu staðnir upp frá því.

Íslenskir diplómatar binda ekki Evrópudómstólinn.

Erna Bjarnadóttir

Höfundur er hagfræðingur.