Á lokametrum umræðunnar fyrir þjóðaratkvæðagreiðsluna hefur borið æ meira á þeirri tilraun að tengja andstöðu við aðild Íslands að Evrópusambandinu við Brexit. Þeir sem vilja að Ísland haldi áfram á þeirri braut sem byggð hefur verið upp innan EFTA, EES og Schengen eru þá gjarnan settir undir sama hatt og þeir sem börðust fyrir útgöngu Bretlands úr Evrópusambandinu.

Þessi samlíking kann að vera pólitískt þægileg, en hún stenst illa nánari skoðun. Staða Íslands gagnvart Evrópusambandinu er grundvallarlega önnur en staða Bretlands var fyrir Brexit. Bretland var að ganga út úr Evrópusambandinu. Ísland stendur frammi fyrir ákvörðun um hvort ganga eigi lengra inn í samrunaferlið en þegar hefur verið gert.

Tvennt gjörólíkt

Sú ásökun að hver sá sem leggst gegn aðild Íslands að Evrópusambandinu færi rök eins og stuðningsmaður Brexit er retórísk einföldun. Brexit fól í sér útgöngu ríkis sem þegar var fullgildur og að fullu samþættur aðili að Evrópusambandinu. Ísland stendur hins vegar frammi fyrir þeirri spurningu hvort færa eigi samstarfið frá því nána en afmarkaða fyrirkomulagi sem þegar er fyrir hendi í gegnum EES, EFTA og Schengen yfir í fulla aðild. Þetta er einfaldlega tvennt gjörólíkt.

Ísland stendur ekki utan Evrópu í dag. Með EES-samningnum er landið hluti af innri markaðnum og tekur jafnframt þátt í Schengen-samstarfinu. Raunverulega álitaefnið er því ekki „Evrópa eða einangrun“, heldur hvort Ísland eigi að færa mikilvæg málasvið á borð við sjávarútveg, landbúnað, tollabandalagið og peningamál inn í ramma fullrar aðildar og lúta stofnunum Evrópusambandsins á þeim sviðum.

Brexit-samlíkingin misskilur einnig í hvaða átt hreyfingin er. Bretland gekk út úr stofnanakerfi sem það var þegar hluti af og þurfti í kjölfarið að endursemja um markaðsaðgang sinn með verulegum erfiðleikum. Ísland nýtur þegar hagstæðs markaðsaðgangs. Spurningin er hvort það verð sem greiða þarf fyrir aukin áhrif í Brussel réttlæti það að sjálfstætt svigrúm landsins skerðist á sérstaklega viðkvæmum sviðum.

Staðan er miklu frekar eftirfarandi: Andstaða við aðild Íslands að Evrópusambandinu er ekki sjálfkrafa andstaða við Evrópu. Það er hægt að færa raunverulega evrópsk rök fyrir því að verja það EES/EFTA-fyrirkomulag sem hefur sannað gildi sitt: aðgang að innri markaðnum og náið samstarf við Evrópusambandið, en jafnframt sjálfstæða stofnanastoð og innlent forræði yfir grundvallarhagsmunum þjóðarinnar. Það er ekki Brexit-hugsun; það er EFTA-hugsun.

Samlíkingin við Brexit er röng. Brexit var undanhald aðildarríkis ESB frá samruna. Ísland er hins vegar þegar mjög samofið Evrópu — í gegnum EES, EFTA og Schengen. Spurningin er ekki hvort Ísland tilheyri Evrópu, heldur hvort það eigi, í þágu fullrar aðildar, að láta af hendi sjálfstæði á mikilvægum sviðum á borð við sjávarútveg, landbúnað og peningamál. Þeir sem efast um það eru ekki Brexiteers; þeir verja annað, þrautreynt evrópskt samstarfsform.

Ásökunin um „Brexiteers“ er yfirborðskennt og tilfinningahlaðið þvaður frá fólki sem skortir efnisleg rök. Hún kemur með merkimiða í stað greiningar. Þeir sem leggjast gegn aðild Íslands að Evrópusambandinu vilja ekki taka Ísland út úr Evrópu; þeir verja annað evrópskt samstarfsform: EES, EFTA, Schengen og aðgang að innri markaðnum, án þess að láta jafnframt af hendi forræði yfir mikilvægum sviðum fullveldisins.

Að halda dyrunum opnum

Evrópa er meira en Evrópusambandið. Og heimurinn er stærri en Evrópa.

Fyrir lítið og opið hagkerfi eins og Ísland skiptir máli að halda sem flestum dyrum opnum. Náið samstarf við Evrópusambandið er hluti af því, en ekki síður svigrúmið til að móta eigin stefnu og sækja tækifæri annars staðar.

Á morgun snýst valið ekki um Evrópu eða einangrun. Það snýst um hvort við viljum halda áfram að eiga þetta svigrúm og halda dyrunum opnum til framtíðar.

Erna Bjarnadóttir.