Nýtt frumvarp til sveitarstjórnarlaga felur í sér auknar kröfur um gagnsæi í stjórnsýslu sveitarfélaga og mun víðtækari upplýsingaskyldu gagnvart íbúum. Þá er lagt til að ráðherra geti lagt stjórnvaldssektir á sveitarfélög vegna mjög alvarlegrar eða ítrekaðrar vanrækslu.

Eyjólfur Ármannsson innviðaráðherra mælti fyrir frumvarpinu á Alþingi í gær. Um er að ræða ný heildarlög um sveitarstjórnir sem eiga að leysa af hólmi núgildandi lög frá árinu 2011.

Verði frumvarpið samþykkt munu ákvæðin taka til Vestmannaeyjabæjar eins og annarra sveitarfélaga í landinu.

Upplýsa áður en ákvarðanir eru teknar

Ein veigamesta breytingin snýr að upplýsingagjöf sveitarfélaga. Samkvæmt frumvarpinu verður sveitarstjórnum skylt að upplýsa íbúa með skýrum og aðgengilegum hætti um áætlanir og mál sem eru til meðferðar og hafa þýðingu fyrir sveitarfélagið.

Upplýsingagjöfin á að fara fram meðan málin eru enn til meðferðar og áður en endanleg ákvörðun er tekin. Þá skal leitast við að upplýsa um áhrif mála á þjónustu sveitarfélagsins, fjárhag þess, umhverfi og þau markmið sem stefnt er að.

Í greinargerð með frumvarpinu segir að ekki sé nægilegt að sveitarfélög upplýsi íbúa fyrst eftir að ákvarðanir hafa verið teknar. Markmiðið sé að íbúar fái upplýsingar með eðlilegum fyrirvara og hafi þannig raunhæfan möguleika á að fylgjast með meðferð mála.

Sala eigna, lóðir og styrkir auglýst

Einnig er lagt til að sveitarfélögum verði að jafnaði skylt að auglýsa opinberlega þegar takmörkuðum gæðum er úthlutað.

Þar undir falla meðal annars sala eða leiga fasteigna, úthlutun lóða og veiting styrkja. Við auglýsingu eiga að koma fram skýrir og gagnsæir skilmálar.

Heimilt verður að víkja frá auglýsingaskyldunni ef sýnt er fram á að það þjóni betur hagsmunum íbúa, til dæmis vegna atvinnuuppbyggingar eða annarra stefnumarkandi markmiða. Slík ákvörðun þarf þó að byggjast á málefnalegum forsendum.

Sektir vegna ítrekaðrar vanrækslu

Frumvarpið felur jafnframt í sér ný og aukin úrræði til að bregðast við ólögmætri stjórnsýslu sveitarfélaga.

Ráðherra verður heimilt að leggja stjórnvaldssekt á sveitarfélag vegna mjög alvarlegrar eða ítrekaðrar vanrækslu á lögbundnum skyldum. Áður þurfa vægari úrræði að hafa verið reynd án árangurs eða ljóst að þau muni ekki duga.

Hámarkssekt getur numið allt að einu prósenti af heildarrekstrartekjum sveitarfélags á næsta ári á undan, þó aldrei meira en 300 milljónum króna. Við ákvörðun sektar skal meðal annars horft til alvarleika málsins og íbúafjölda sveitarfélagsins.

Ráðherra getur einnig beitt dagsektum eða stöðvað greiðslur úr Jöfnunarsjóði ef sveitarfélag sinnir ekki fyrirmælum eða lætur hjá líða að afhenda umbeðnar upplýsingar. Þá er lagt til að ráðherra geti höfðað viðurkenningarmál gegn sveitarfélagi sem lætur undir höfuð leggjast að framfylgja lögbundinni skyldu, ákvörðun eða úrskurði.

Almennt eftirlit ráðherra samkvæmt þessum ákvæðum nær þó ekki til ákvarðana sveitarfélaga í starfsmannamálum.

Sameiningarþrýstingur á minni sveitarfélög

Frumvarpið hefur einnig sérstaka þýðingu fyrir fámenn sveitarfélög, meðal annars nokkur sveitarfélög í Suðurkjördæmi.

Fallið hefur verið frá beinni kröfu um að sveitarfélög hafi tiltekinn lágmarksíbúafjölda. Í frumvarpinu segir þó að stefna skuli að því að íbúar sveitarfélags séu ekki færri en eitt þúsund.

Séu íbúar færri en eitt þúsund við sveitarstjórnarkosningar þarf sveitarstjórn innan árs annaðhvort að hefja formlegar sameiningarviðræður eða vinna sérstakt álit um stöðu sveitarfélagsins, getu þess til að sinna lögbundnum verkefnum og mögulega kosti sameiningar.

Frumvarpið var fyrst lagt fram á síðasta vorþingi en hefur nú verið endurflutt með minniháttar breytingum. Gert er ráð fyrir að ný sveitarstjórnarlög taki gildi 1. janúar 2027, verði frumvarpið samþykkt á Alþingi.