Vestmannaeyjar eru samfélag sem hefur endurskapað sig oftar en flest önnur á Íslandi. Gosið 1973 breytti öllu, en Eyjamenn byggðu aftur upp. Í dag er sjávarútvegurinn enn lífæð samfélagsins, ferðaþjónustan vex, og Eyjamenn bera sig vel. En áskoranirnar eru raunverulegar: einangrun, samgöngur sem eru háðar veðri og ferjum, hátt húsnæðisverð miðað við tekjur, og stöðug hætta á eldgosum.

Þann 29. ágúst greiðum við atkvæði um hvort hefja eigi viðræður við Evrópusambandið. En hvað þýðir þetta fyrir Vestmannaeyjar?

Sjávarútvegurinn: Lífæð Eyja

Sjávarútvegurinn er undirstaða efnahagslífs Vestmannaeyja. Áhyggjur af Common Fisheries Policy (CFP) eru skiljanlegri hér en nokkurs staðar annars staðar á Íslandi. Þetta er ekki fræðilegt mál í Eyjum,  þetta snýst um lífsviðurværi fjölskyldna.

En það er líka rétt að skoða hina hliðina:

ESB-aðild myndi gefa íslenskum sjávarútvegi beinan aðgang að stærsta sjávarútvegsmarkaði í heimi,  án tolla, án milliliða, án viðskiptahindrana. Í dag fer íslenskur fiskur til Evrópu í gegnum EES, en með takmörkunum og reglum sem við höfum ekkert um að segja.

EMFAF-sjóður ESB (European Maritime, Fisheries and Aquaculture Fund) veitir styrki til smábátaútgerðar, strandveiða, hafrannsókna og sjálfbærra fiskveiða. Þetta eru peningar sem Eyjamenn fá ekki aðgang að í dag.

Og mikilvægast: Viðræður þýða ekki að við samþykkjum CFP eins og hún er. Viðræður þýða að við semjum um undanþágur, eins og Ísland gerði í EES-samningnum. Ef samningurinn hentar ekki, höfnum við honum í seinni þjóðaratkvæðagreiðslunni. Enginn er að biðja Eyjamenn um að samþykkja eitthvað í blindni.

Náttúruhamfarir: EU Solidarity Fund

Eyjamenn vita betur en nokkur önnur þjóð á Íslandi hvað eldgos kostar. 1973 þurfti að rýma allar Eyjarnar á einni nóttu. Og jarðfræðingar segja að spurningin sé ekki hvort gjósi aftur, heldur hvenær.

ESB er með Solidarity Fund (EUSF) sem er sérstaklega ætlaður aðildarríkjum sem verða fyrir náttúruhamförum, jarðskjálftum, eldgosum, flóðum. Sjóðurinn hefur greitt milljarða evra til Ítalíu (jarðskjálftar á Sikiley), Portúgals (skógareldar) og Grikklands (flóð). Ísland sem ESB-aðili hefði aðgang að þessum sjóði en sem EES-ríki höfum við það ekki.

Fyrir Vestmannaeyjar, samfélag sem byggir á eldvirku svæði, er þetta ekki fræðilegt. Þetta er öryggisnet sem gæti skipt sköpum.

Samgöngur: Ferjan og flugið

Vestmannaeyjar eru háðar Herjólfi og flugi. Þegar veður eru vond verða Eyjar einangraðar, stundum dögum saman. Þetta hefur áhrif á allt: heilbrigðisþjónustu, vöruflutninga, ferðaþjónustu og daglegt líf.

ESB fjármagnar samgönguinnviði á eyjum og jaðarsvæðum í gegnum TEN-T og Connecting Europe Facility. Evrópusambandið hefur sérstaka stefnu um eyjasamfélög (island regions) sem viðurkennir sérstakar áskoranir þeirra, einangrun, háan flutningskostnað og takmarkaðan markaðsaðgang. Þetta eru styrkir sem EES-samningurinn veitir ekki aðgang að.

Grikkland, Króatía og Portúgal hafa fengið ESB-styrki til ferjusamgangna, hafnarinnviða og flugtenginga fyrir eyjar sínar. Vestmannaeyjar myndu líklegast falla undir sömu skilgreiningu.

Ferðaþjónusta

Vestmannaeyjar eru að verða eitt eftirsóttasta ferðamannasvæði Íslands, lundi, Eldfell, sprangið, þjóðhátíðin. En innviðir eru takmarkaðir og ferðaþjónustan þarf fjármagn til að vaxa á sjálfbæran hátt.

ESB styrkir ferðaþjónustu á eyjum og í dreifbýli í gegnum LEADER-áætlunina. LEADER er sérstaklega hönnuð fyrir staðbundna þróun, Eyjamenn sjálfir myndu ákveða hvernig fjármununum er varið. Í Noregi (EES eins og Ísland) er LEADER ekki í boði frekar en á Íslandi.

Húsnæðismál og vextir

Eyjamenn borga sömu háu vexti og aðrir Íslendingar, 7-9% með verðtryggingu ofan á. Á litlum og einangruðum markaði er húsnæðiskostnaður sérstaklega þungbær vegna þess að framboð er takmarkað og samkeppni engin.

ESB-aðild myndi opna íslenskan lánamarkað fyrir evrópskri samkeppni og fjarlægja gjaldmiðlaáhættuálagið. Þetta myndi lækka vexti og á smáum stað eins og Vestmannaeyjum skiptir hver prósentustig meira máli en annars staðar.

Hvað þýðir „Nei” fyrir Vestmannaeyjar?

Nei þýðir að lítið breytist. Enginn Solidarity Fund þegar næsta gos kemur. Engir EMFAF-styrkir til sjávarútvegs. Engir LEADER-styrkir til ferðaþjónustu. Engin ESB-stefna um eyjasamfélög. Og sömu háu vextirnir og verðtryggingin.

Ég segi ekki að ESB-aðild leysi öll vandamál Vestmannaeyja. En ég segi að viðræður myndu sýna okkur hvað er í boði, sérstaklega varðandi sjávarútveg, náttúruhamfarir og samgöngur. Og ef það sem er í boði hentar ekki, þá segjum við nei í seinni atkvæðagreiðslunni.

Spurningin er einföld: Eigum við að minnsta kosti að sjá hvað er í boði? Eða eigum við að segja nei án þess að vita?

Halldór Jörgen Olesen

Höfundur er sérfræðingur í samstarfi og rekur Verðbólguvaktina (verdbolga.net).