Í ljósi þeirrar umræðu sem hefur skapast um orkumál hér í Eyjum síðustu daga finnst mér rétt að útskýra betur forsögu þess að VM4 og VM5 voru lagðir til Eyja og þær breytingar sem það hefur í för með sér.  Málaflokkurinn er nokkuð erfiður yfirferðar og mjög eðlilegt að nokkurs misskilnings gæti í umræðunni.

Fram til ársins 2023 var talsvert mikið um að rafmagnslaust yrði í Eyjum á vetrarmánuðum, yfirleitt var skýringin sú að flutningslínur uppi á landi slógu út í slæmum veðrum.  Þessir atburðir ollu því að oft kom upp að ekki var hægt að reka fyrirtæki, t.d. fiskvinnslur, dögum saman með tilheyrandi tjóni fyrir reksturinn sökum ónógs varaafls til afhendingar í Eyjum.

Þetta áttu atvinnurekendur erfitt með að sætta sig við, enda oft mikið undir á vetrarvertíð þegar þessar uppákomur urðu.  Talsverð tjón hafa ennfremur orðið á búnaði bæði á heimilum fólks og í fyrirtækjum vegna spennuflökts tengt þessum atvikum.  Þessi staða varð því til þess að Landsnet voru kallaðir á fundi hér í Eyjum til að ræða þessi mál ásamt HS Veitum og hagaðilum í iðnaði og óskað eftir betrumbótum til að iðnaður hér væri jafnfætis öðrum svæðum á landinu.

Eftir að VM3 sæstrengurinn gaf sig svo í annað skipti árið 2023 var tekin sú ákvörðun að ekki væri hægt að treysta á hann og leggja þyrfti nýjan streng til Eyja.  Með væntri aukningu á sölu raforku auk tilfærslu notenda af skerðanlegum flutningi yfir á forgangsflutning var komin forsenda fyrir því að leggja tvo strengi og koma Vestmannaeyjum inn í þann staðal raforkukerfisins að það séu ávallt tvær leiðir til staðar til að tryggja afhendingu orku (N-1 afhending).  Gerð var viljayfirlýsing þar sem að komu Landsnet, umhverfis-, orku- og loftlagsráðuneytið, HS Veitur, sveitarstjórn og hagaðilar í Eyjum þar sem lýst var yfir að vilji væri til þess að auka afhendingaröryggi í Vestmannaeyjum og tryggja orkuskipti.

Raforkukerfið getur verið nokkuð flókið að skilja en í grunninn er orka, flutningur og dreifing aðskilið.  HS Veitur er þannig með sérleyfi á dreifingu raforku í Vestmannaeyjum og allir venjulegir notendur fá orku afhenta frá þeim, Landsnet er sérleyfishafi í flutningi á raforku milli landshluta og tengir saman dreifiveitur við orkufyrirtækin, t.d. Landsvirkjun.  Sérleyfishafar hafa lítið svigrúm til að gera upp á milli viðskiptavina og gefa út gjaldskrá sem viðskiptavinir falla inn í eftir hvaða skilyrði þeir uppfylla.  Það er því þannig að áður en VM4-VM5 voru lagðir var Vestmannaeyjar svæði sem var með ótrygga afhendingu og þar af leiðandi var á skerðanlegum taxta.  Nú er búið að afnema þessa taxta og fara þá þeir aðilar sem voru á skerðanlegum flutningi yfir á forgangsflutningstaxta sem er dýrari.  Það er því eingöngu hækkun á flutningsgjaldi til þeirra sem eru að færa sig á milli taxta og aðrir notendur sem eru eftir sem áður á forgangsafhendingu ættu ekki að finna fyrir neinni breytingu nema óbeint gegnum húshitun mögulega. Kostnaður Landsnets við framkvæmdina deilist niður á alla landsmenn sem hlýtur að teljast jákvætt fyrir Vestmannaeyinga.

Það er mikilvægt að halda til haga því hvernig hlutirnir voru, hvað við erum að fá og tækifærin sem fylgja því að vera með góða innviði í Vestmannaeyjum.  Forráðamenn bæjarins eiga hrós skilið fyrir ötula hagsmunagæslu í þessu máli og munu eflaust halda áfram að berjast og ná árangri fyrir hagsmunum Vestmannaeyinga í orkumálum.  Fyrir þorra bæjarbúa táknar þessi breyting aukin tækifæri og meiri gæði á raforkuafhendingu.  Þetta er sigur, ekki tap.

Hallgrímur Steinsson

Höfundur er rekstrarstjóri í Laxey.