Morgunblaðið og mbl.is hafa gengið mun harðar eftir svörum við ýmsum fullyrðingum ríkisstjórnarinnar og já-hliðarinnar í ESB-umræðunni en RÚV. Það kann að líta út sem slagsíða í þágu nei-hliðarinnar. Þegar dæmin eru skoðuð vaknar þó önnur spurning: Er Morgunblaðið einfaldlega að sinna aðhaldshlutverki fjölmiðla og leita svara sem aðrir miðlar hafa ekki lagt sömu áherslu á?

Skýrasta dæmið snýr að kostnaði Íslands vegna hugsanlegrar ESB-aðildar. Morgunblaðið fjallaði um málið undir fyrirsögninni „ESB-skatturinn gæti orðið 90 milljarðar“. Í kjölfarið endurskoðaði utanríkisráðuneytið eigin útreikninga á aðildargjöldum. Fyrra mat þess hljóðaði upp á 2–7 milljarða króna á ári en nýtt mat var 8–14 milljarðar. Ráðuneytið sagði fjölmiðlaumfjöllun hafa orðið tilefni endurskoðunarinnar.

Þarna skilaði gagnrýnin eftirgrennslan nýjum upplýsingum. Það er aðhaldshlutverk fjölmiðla en ekki í sjálfu sér sönnun um hlutdrægni.

Ráðherra er ekki hlutlaus heimild

Morgunblaðið hefur einnig spurt gagnrýninna spurninga um tímalengd hugsanlegra aðildarviðræðna, evruna, sjávarútveg, landbúnað, undanþágur og samskipti ríkisstjórnarinnar við forystu ESB.

Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir utanríkisráðherra er eðlilega lykilheimild fjölmiðla um ESB-málið. Hún er hins vegar jafnframt formaður Viðreisnar og eindreginn stuðningsmaður þess að Ísland gangi til aðildarviðræðna.

Þegar ráðherra segir að viðræður geti gengið hratt eða lýsir því hvað Ísland hyggist ná fram við samningaborðið er því mikilvægt að greina á milli staðreynda, pólitísks mats og samningsmarkmiða ríkisstjórnarinnar.

Þar kemur að hlutverki fjölmiðla: Á hverju byggjast fullyrðingarnar? Hvað segir ESB sjálft? Hvaða fordæmi eru fyrir hendi? Hvað er þegar ákveðið og hvað er háð samningum? Og hversu raunhæf eru markmið ríkisstjórnarinnar?

RÚV leggur áherslu á jafnar mínútur

RÚV hefur á sama tíma lagt mikla áherslu á formlegt jafnræði. Í lokaumræðum sjónvarpsins munaði aðeins 19 sekúndum á ræðutíma já- og nei-hliðar.

Það er til fyrirmyndar. Jafnar mínútur leysa fréttastofu hins vegar ekki undan því að sannreyna fullyrðingar – ekki síst þeirra sem fara með völd og hafa aðgang að stjórnsýslunni.

Þar birtist hugsanlega munurinn á nálgun miðlanna. RÚV hefur meðal annars látið utanríkisráðherra gegna veigamiklu hlutverki við að útskýra hvað taki við verði niðurstaðan já. En þá skiptir máli að skýrt sé greint á milli þess sem vitað er, þess sem ríkisstjórnin vonast til að ná fram og þess sem ESB er raunverulega tilbúið að samþykkja í hugsanlegum viðræðum.

Gagnrýni er ekki slagsíða

Morgunblaðið hefur vissulega birt hvassar fyrirsagnir og gagnrýna umfjöllun um ESB og málflutning ríkisstjórnarinnar. Það eitt sannar þó ekki hlutdrægni.

Til þess þyrfti meðal annars að sýna fram á að miðillinn beitti já-hliðina öðrum mælikvarða en nei-hliðina, þegði yfir upplýsingum sem gengju gegn eigin frásögn eða léti vafasamar fullyrðingar andstæðinga ESB sleppa við gagnrýna skoðun.

Að leita upplýsinga sem aðrir fjölmiðlar hafa ekki aflað, bera fullyrðingar undir aðra og knýja stjórnvöld til skýrari svara er hins vegar ekki slagsíða. Það er blaðamennska.

Er verið að skjóta sendiboðann?

Tilefni þessara skrifa er sú harða gagnrýni sem Morgunblaðið og mbl.is hafa sætt vegna umfjöllunar sinnar um ESB-málið. Gagnrýni á fjölmiðla er sjálfsögð og nauðsynleg, rétt eins og gagnrýni fjölmiðla á stjórnvöld.

En gagnrýna verður það sem miðillinn birtir, hvernig hann vinnur upplýsingarnar og hvort þær standast skoðun. Það er annað en að gera tortryggilegt að fjölmiðill spyrji óþægilegra spurninga eða dragi fram upplýsingar sem öðrum hafa yfirsést.

Ef eftirgrennslan leiðir til þess að stjórnvöld leiðrétta tölur, skýra fyrri yfirlýsingar eða leggja fram upplýsingar sem áður lágu ekki fyrir, hefur blaðamennskan skilað sínu – óháð því hvorri hlið málsins niðurstaðan kemur betur.

Spurningin er því kannski ekki hvers vegna Morgunblaðið spyr svona margra gagnrýninna spurninga um ESB-málið. Spurningin er hvort RÚV og aðrir fjölmiðlar hefðu átt að spyrja fleiri þeirra sömu.

Ómar Garðarsson
Blaðamaður Eyjafrétta og fréttaritari Morgunblaðsins í Vestmannaeyjum.

Unnið með aðstoð gervigreindar.