Áframhaldandi fall íslenskra barna í PISA getur haft gríðarleg áhrif á framtíðarlífskjör þjóðarinnar. Þetta kemur fram í viðtali Þórarins Hjartarsonar við Tryggva Hjaltason, framkvæmdastjóra farsældarhraðalsins Andvara, í hlaðvarpinu Ein pæling. Tryggvi varar við gríðarlegu efnahagstjóni verði þróuninni ekki snúið við en telur jafnframt fulla ástæðu til bjartsýni. Hann þekkir vel til skólastarfs í Vestmannaeyjum, átti þátt í að ýta Kveikjum neistann úr vör og kom síðar að mati á verkefninu.

Viðtalið birtist sunnudaginn 20. september og fjallar um stöðu íslenskra barna og skólamál. Tryggvi segir þróun námsárangurs alvarlega en leggur áherslu á að hægt sé að snúa henni við með markvissum aðgerðum. Að hans mati snýst málið um mun meira en niðurstöður á alþjóðlegu prófi. Versnandi grunnhæfni barna geti til lengri tíma haft áhrif á framleiðni og verðmætasköpun þjóðarinnar, lífskjör, félagslega stöðu og lýðheilsu.

Nær tveggja ára nám í vaskinn

Í viðtalinu fjallar Tryggvi um þá þróun sem orðið hefur í PISA-niðurstöðum íslenskra nemenda. Frá árinu 2012 hefur árangur þeirra lækkað um 47 PISA-stig í lesskilningi, 34 stig í stærðfræði og 31 stig í náttúrufræði. Sé miðað við gróft viðmið um að um 20 PISA-stig samsvari námsframförum á einu skólaári nálgast fallið í lesskilningi það að jafngilda tveimur árum af skólagöngu.

Staðan í lestri er sérstaklega alvarleg. Um 44% íslenskra 15 ára nemenda ná ekki grunnviðmiði í lestri og 38% ekki í stærðfræði og náttúrufræði. Tryggvi bendir á að þegar stór hluti heillar kynslóðar nær ekki nægilegri grunnhæfni sé vandinn ekki aðeins bundinn við skólakerfið. Afleiðingarnar geti fylgt börnunum áfram í frekara nám og síðar út á vinnumarkaðinn.

27 milljónir á mann

Tryggvi setur mögulegar efnahagslegar afleiðingar PISA-fallsins í samhengi við rannsóknir á tengslum menntunar, færni og framleiðni. Útreikningar sem hann vísar til benda til þess að ef Íslandi tækist að vinna upp PISA-fallið frá 2012 gæti ávinningurinn numið um 27 milljónum króna á mann í aukinni landsframleiðslu yfir starfsævina. Heildaráhrifin hafa verið metin á um 14.500 milljarða króna til lengri tíma.

Um langtímamat er að ræða, en að mati Tryggva sýnir það hversu mikið er í húfi. Börnin sem nú eru í skóla eiga eftir að vera á vinnumarkaði í áratugi og áhrif lakari grunnhæfni á verðmætasköpun þjóðarinnar geta því orðið langvarandi.

Efnahagsleg áhrif eru þó aðeins hluti myndarinnar. Tryggvi ræðir einnig félagslegar afleiðingar og áhrif á lýðheilsu þegar börn ná ekki þeirri færni sem þau þurfa til áframhaldandi náms og þátttöku í samfélaginu. Hann segir orðaforða barna á leikskólaaldri kominn að hættumörkum og því sé ekki eftir neinu að bíða.

Átti þátt í að ýta Kveikjum neistann úr vör

Tryggvi þekkir vel til þróunarstarfsins í Grunnskóla Vestmannaeyja. Hann átti þátt í að ýta Kveikjum neistann úr vör og kom síðar að mati á stöðu og árangri verkefnisins. Hann var formaður spretthóps sem falið var að meta Kveikjum neistann, áskoranir verkefnisins og möguleika til frekari þróunar. Kveikjum neistann er tíu ára þróunar- og rannsóknarverkefni sem hófst við Grunnskóla Vestmannaeyja haustið 2021. Hugmyndasmiður þess er Hermundur Sigmundsson, prófessor við NTNU-háskólann í Þrándheimi og Háskóla Íslands.

Markmiðið er að bæta námsárangur og líðan nemenda, efla áhugahvöt þeirra og tryggja að hvert barn fái verkefni og áskoranir við hæfi. Áhersla er meðal annars lögð á lestur og aðra grunnhæfni, markvissa þjálfun, hreyfingu og eftirfylgni.

Áherslur Kveikjum neistann kallast þannig á við það sem Tryggvi leggur áherslu á í viðtalinu: að greina stöðu barna snemma, grípa markvisst inn í og fylgjast með hvort aðgerðir skili árangri. Hann nefnir einnig mikilvægi þess að virkja foreldra og segir það hafa tekist vel í Vestmannaeyjum. Slíkt eigi að vera hægt að gera annars staðar á landinu.

Börnin ekki vandamálið

Þrátt fyrir alvarlega stöðu sér Tryggvi ástæðu til bjartsýni. Hann telur að hægt sé að snúa þróuninni við og bendir á að íslensk börn búi yfir miklum styrkleikum, foreldrar vilji styðja við þau og kennarar beri hag þeirra fyrir brjósti.

Börnin sjálf séu því ekki vandamálið. Verkefnið sé að skapa þeim aðstæður til að ná árangri og nýta hæfileika sína. Ísland hafi áður náð mun betri námsárangri og því telur Tryggvi ekkert því til fyrirstöðu að ná þeim árangri á ný.

Lykillinn sé að bregðast snemma við, fylgjast með árangri og beina kröftum og fjármagni að aðgerðum sem virka. Nú sé vilji í samfélaginu til breytinga og Tryggvi segist vænta betri útkomu íslenskra barna í næstu PISA-könnun.

Takist að snúa þróuninni við snýst ávinningurinn um mun meira en betri PISA-niðurstöður. Þá er verið að styrkja möguleika barnanna til framtíðar og um leið framtíðarlífskjör þjóðarinnar.

Heimild: Viðtal Þórarins Hjartarsonar við Tryggva Hjaltason í 616. þætti Ein pælingar, „Tryggvi Hjaltason – Ævintýralegt efnahagstjón ef PISA niðurstöður falla áfram“, birt 20. september 2026.