Farsímanotkun barna og áhrif samfélagsmiðla á þroska þeirra liggur mér verulega á hjarta. Sem tveggja barna faðir hef ég sjálfur upplifað hvernig tæknin getur smám saman tekið meira pláss en maður gerir sér grein fyrir í fyrstu. Það sem byrjar sem saklaus leið til að fá smá „frið“ að rétta barni iPad í hendurnar getur þróast yfir í mynstrið þar sem skjárinn verður aðalafþreying barnsins. Ég sá þetta gerast á mínu eigin heimili. Leikur með kubba, dúkkur og ímyndunarafl vék fyrir stanslausri skjánotkun. Skapsveiflur jukust, þolinmæði minnkaði og athyglin beindist sífellt meira að tækinu en fólkinu í kring. Þegar við ákváðum að taka skýra stefnu og takmarka og í raun banna samfélagsmiðla og óþarfa skjánotkun sáum við breytingar á örfáum dögum. Við „fengum barnið okkar aftur“. Þetta var áminning um hversu djúp áhrif lítið tæki getur haft á þroska og hegðun barns.

Samfélagsmiðlar og andleg heilsa barna

Rannsóknir síðustu ára hafa varpað æ skýrara ljósi á tengsl samfélagsmiðlanotkunar og andlegrar heilsu barna og unglinga. Í skýrslu frá U.S. Department of Health & Human Services og yfirlýsingu frá embætti landlæknis Bandaríkjanna (Surgeon General) er bent á að aukin notkun samfélagsmiðla tengist aukinni hættu á kvíða, þunglyndi, einmanaleika og lakari sjálfsmynd meðal ungs fólks. Sérstaklega er bent á að heilinn á unglingsárum sé enn í mótun og því viðkvæmari fyrir stöðugu áreiti, samanburði og svokölluðu „dópamín-flæði“ sem fylgir endalausum tilkynningum, „lækum“ og stuttum myndböndum. Sérfræðingar hjá Johns Hopkins Medicine benda einnig á að of mikil notkun samfélagsmiðla geti haft áhrif á svefn, sjálfsmynd og félagsfærni barna og unglinga. Þeir leggja áherslu á að ekki sé aðeins um magn notkunar að ræða, heldur einnig eðli innihaldsins og hversu miklu eftirliti og leiðsögn fylgir frá foreldrum. Samfélagsmiðlar eins og TikTok og Instagram, auk netleikja á borð við Roblox, eru hannaðir til að halda athygli notenda eins lengi og mögulegt er. Þetta eru ekki hlutlaus verkfæri þau eru byggð á viðskiptamódeli þar sem athygli barnsins er varan. Í þeirri baráttu standa foreldrar oft höllum fæti. Við fullorðna fólkið, með fullþroskaða heilastarfsemi, finnum sjálf hversu erfitt getur verið að leggja frá sér símann. Þá hlýtur spurningin að vera: Hver eru langtímaáhrifin á heila barna sem eru enn í mótun?

Sakleysi, leikur og þroski

Barnæska á að einkennast af leik, sköpun, hreyfingu og samskiptum augliti til auglitis. Í frjálsum leik þjálfa börn ímyndunarafl sitt, lausnamiðaða hugsun, tilfinningastjórn og félagsfærni. Þegar skjárinn tekur yfir minnkar rýmið fyrir þessa mikilvægu þætti. Þetta snýst ekki um að hafna tækni alfarið. Tækni er hluti af nútímasamfélagi og mun áfram gegna mikilvægu hlutverki í lífi barna okkar. Spurningin er hins vegar: Á hvaða aldri, í hvaða magni og undir hvaða leiðsögn?

Spjaldtölvur í skólum – nauðsyn eða ofnotkun?

Í mörgum grunnskólum í dag, þar á meðal í Vestmannaeyjum, eru spjaldtölvur orðnar fastur hluti af kennslu. Röksemdin er gjarnan sú að börn þurfi að læra á þá tækni sem samfélagið byggir á. Það er vissulega mikilvægt að börn tileinki sér stafræna færni. Hins vegar má velta fyrir sér hvort slíkt krefjist stöðugs aðgengis að persónulegum snjalltækjum frá unga aldri. Flest okkar lærðu á snjallsíma og spjaldtölvur án formlegrar kennslu einfaldlega vegna þess að börn og unglingar tileinka sér nýja tækni hratt og af eðlisávísun. Á yngri árum ætti áherslan fremur að vera á grunnfærni: lestur, skrift, talnaskilning, félagsfærni og skapandi leik. Handskrift, bóklestur og verkleg vinna krefjast annars konar einbeitingar og hugrænnar úrvinnslu en snertiskjárinn. Þessi færni leggur grunn að dýpri skilningi og sjálfstæðri hugsun síðar meir.

Ábyrgð foreldra og samfélags

Við sem foreldrar stöndum frammi fyrir erfiðri stöðu. Það er óþægilegt að setja mörk þegar börn mótmæla, verða reið eða upplifa að þau standi utan hópsins. En foreldrahlutverkið snýst ekki um vinsældir það snýst um ábyrgð. Skýr mörk, samvera án skjáa og virk leiðsögn skipta sköpum. Börn þurfa ekki aðeins aðgang að tækni þau þurfa fyrirmyndir sem sýna þeim hvernig á að nota hana meðvitað og í hófi. Það krefst samtals, samræmis og hugrekkis. En þetta á ekki að vera barátta hvers heimilis fyrir sig. Foreldrar finna margir fyrir þrýstingi að vilja ekki vera „strangasta“ foreldrið. Þegar við stöndum ein er auðvelt að gefa eftir. Þegar við stöndum saman breytist staðan. Samfélagið setur þegar sameiginleg viðmið þegar kemur að börnum. Við sammælumst um útivistartíma. Við setjum reglur um öryggi. Við grípum inn í þegar velferð barna er annars vegar. Það gerum við vegna þess að börn eiga rétt á vernd og leiðsögn. Stafrænn heimur barna er orðinn jafn raunverulegur og sá líkamlegi. Því er eðlilegt að við spyrjum: Eigum við ekki líka að hafa sameiginleg viðmið

Þegar samfélag stendur saman

Kannski er lausnin einfaldari en við höldum. Að standa saman. Að ræða málin af yfirvegun. Að móta sameiginleg viðmið. Ég tel að Vestmannaeyjabær geti, í samstarfi við foreldra, skólasamfélagið og fagfólk, lagt grunn að skýrum og skynsamlegum viðmiðum um skjánotkun og aðgengi barna að samfélagsmiðlum. Ekki sem boð og bönn heldur sem sameiginleg leiðarljós sem styðja foreldra og skapa jafnræði fyrir börnin okkar. Mikilvægt væri að svona vinna kæmi ekki sem valdboð að ofan frá sveitarfélagi en sveitarfélagið gæti sannarlega haft frumkvæði að samtali við foreldra um þetta atriði og séð hvert það getur leitt okkur. Þegar samfélag ákveður að forgangsraða börnum, þá breytist menningin. Spurningin er ekki hvort við getum gert eitthvað. Heldur hvort við ætlum að gera það.

Jóhann Ingi Óskarsson