Það furða sig kannski sumir á því hvers vegna ég skuli enn einu sinni skrifa um Landeyjahöfn. Þó hún sé ekki barnið mitt þá ól ég hana upp og því rennur mér blóðið til skyldunnar þegar mér finnst henni ekki sinnt sem skyldi og að henni vegið.

Síðustu átta ár hefur lítið verið gert til að bæta aðstæður til dýpkunar í höfninni. Enn er dýpkað með sama hætti og gert var fyrir gamla Herjólf. Fyrir sjö árum var hætt við framkvæmdir sem áttu að tryggja að hægt væri að dýpka hafnarmynnið frá garðsendum. Þá varaði ég við því að sú staða gæti komið upp sem Vestmannaeyingar hafa nú upplifað frá áramótum: að tímabil komi þegar ekki sé hægt að dýpka höfnina með dýpkunarskipi eða það bilað.

Vandamálið er ekki höfnin heldur dýpkunin og hvernig staðið er að henni. Með aðstöðu á garðsendum hefði verið hægt að dæla sandi úr hafnarmynninu í veðrum þar sem dýpkunarskip geta ekki athafnað sig.

Við hönnun Landeyjahafnar var lögð áhersla á að hún hefði sem minnst áhrif á náttúruna. Ströndin, rifið og állinn áttu að haldast sem mest óbreytt og reiknilíkön sýndu að dýpið fyrir utan höfnina myndi að mestu halda sér án dýpkunar.  Það hefur gengið eftir.

Ströndin, rifið og állinn eru að mestu óbreytt og dýpið fyrir utan höfnina er nú svipað og það var áður en höfnin var byggð. Þótt tugir milljóna rúmmetra af sandi hafi farið framhjá hafnarmynninu og milljónir rúmmetra verið dýpkaðar síðan höfnin opnaði.   Fyrst eftir að byggingu hafnarinnar lauk grynnkaði vel fyrir utan höfnina,  meðal annars vegna eldgossins. Nú er aftur komið á jafnvægi og dýpi svipað fyrir og eftir byggingu Landeyjahafnar. Náttúran hefur náð jafnvægi á ný.

Meðfylgjandi er graf sem Vegagerðin gerði sem sýnir hvernig meðaldýpi hefur þróast á um 13 hektara svæði fyrir framan höfnina. Fyrir byggingu hafnarinnar var dýpið frekar stöðugt um og yfir 10 metrar og eftir 2019 hefur það verið svipað en það varð minnst um 6,7 metrar árið 2014.

Dýptarmælingar frá 2005 og 2025 sýna að aðstæður fyrir utan höfnina eru mjög líkar. Rifið, állinn og strandlínan eru á svipuðum slóðum og áður. Þetta sýnir að Landeyjahöfn virkar eins og hún var hugsuð – hún vinnur með náttúrunni í stað þess að berjast gegn henni. Það er sagt að myndir segja meira en mörg orð og  fylgja hér myndir af dýpi við Landeyjahöfn.

Hvað er þá vandamálið? Það er hafnarmynnið sjálft og stundum dýpið innan hafnar, á rifinu og meðfram görðum en það er sandsöfnunin í hafnarmynninu sem lokar á siglingar. Í hafnarmynninu myndast skjól þar sem sandur safnast fyrir og lokar höfninni.

Í upphafi var gert ráð fyrir að dýpkunarskip myndu sjá um þetta verkefni. Reynslan hefur hins vegar sýnt að þau eiga erfitt með að vinna í hafnarmynninu vegna öldu, strauma og vinds. Ef sandur nær að loka mynni hafnarinnar er aðeins hægt að dýpka í blíðviðri. Á veturna geta slæm veður staðið vikum saman og þá stöðvast dýpkunin með skipi.  Þetta þekkja heimamenn.

Til að leysa þetta var árið 2018 ákveðið að koma upp aðstöðu fyrir krana á garðsendum. Hugmyndin var að krani hífði út sanddælu sem gæti dælt sandi úr hafnarmynninu. Með þeirri lausn hefði verið hægt að dýpka í mun verri veðrum en dýpkunarskip ráða við og glugginn til dýpkunar yfir veturinn hefði margfaldast.

Þessi búnaður er tiltölulega ódýr miðað við kostnaðinn við að hafa dýpkunarskip stöðugt til taks. Þá væri einnig hægt að hafa varabúnað ef eitthvað bilar. Með þessu hefði sjaldan liðið meira en nokkrir dagar milli dýpkana í stað nokkra vikna. Sandsöfnun hefði því líklega aldrei náð að loka höfninni.

Auðvitað er best að nota dýpkunarskip þegar aðstæður leyfa. En dýpkun frá garðsendum átti að vera úrræði þegar ekki væri hægt að vinna frá sjó eða ef dýpkunarskipið bilaði.

Árið 2018 var samið við verktaka um að byggja þessa aðstöðu og framkvæmdir hófust sama ár. Í júní 2019, þegar verkið var vel á veg komið, ákvað forstjóri Vegagerðarinnar að stöðva það, meðal annars vegna þrýstings frá meirihluta bæjarstjórnar Vestmannaeyja. Þar fóru um 600 milljónir króna í súginn og um leið úrræði til að halda höfninni opinni.

Síðustu átta ár hefur ekkert verið gert til að bæta dýpkunina við Landeyjahöfn heldur þvert á móti dregið úr möguleikum til úrbóta. Stjórnvöld virðast hafa haft lítinn áhuga á að fylgja verkefninu eftir og það hefur heldur ekki verið staðið rétt að dýpkuninni með þeim afleiðingum að sandurinn safnast frekar í hafnarmynnið í stað þess að fara framhjá. Ekki er spurt hvers vegna sum árin fyllist hafnarmynnið af sandi en önnur síður.  Öldufarið er ekki alltaf skýringin.

Nú, rétt fyrir kosningar, er gripið til þess ráðs að láta erlenda sérfræðinga ljúka áliti á því hvað skuli gera, vinnu sem þeir hófu fyrir um tveimur árum síðan.

Búið er að tryggja öflugt dýpkunarskip næsta vetur sem mun kosta um þrjár milljónir króna á dag, hvort sem það getur dýpkað eða ekki. Spurningin sem stendur eftir er hvað á að gera ef aftur koma langvarandi óveður sem koma í veg fyrir dýpkun? Hvernig á þá að halda höfninni opinni?

Við skulum vona að slík veður komi ekki, en við vitum fyrir víst að þau koma með nokkurra ára millibili.

Hugmyndir um að breyta höfninni eða að byggja mannvirki fyrir utan hana eru varhugaverð. Þau krefjast mikilla rannsókna og vissu um að þau raski ekki jafnvægi sem nú ríkir fyrir utan höfnina.

Landeyjahöfn er fullbyggð og virkar eins og hún var hugsuð. Vandamálið liggur í dýpkuninni og þeim aðferðum sem notaðar eru til dýpkunar. Það er hægt að bæta þær en þá þarf vilja til að leysa vandann og vinna með verkefninu en ekki að standa gegn því eins og verið hefur gert síðustu átta ár.

Sigurður Áss Grétarsson

Höfundur er fyrrverandi framkvæmdarstjóri siglingasviðs hjá Vegagerðinni.