Vestmannaeyjar eiga einstaka sögu þegar kemur að sólmyrkvum – Enginn af 41 viðmiðunarstað Almanaks Háskólans hefur fengið fleiri almyrkva – Á morgun hverfur um 99,6% sólarskífunnar en örmjó sólrönd ræður úrslitum.

Vestmannaeyingar hafa í gegnum aldirnar verið óvenju heppnir – eða óheppnir, eftir því hvernig á það er litið – þegar tunglið hefur lagt leið sína fyrir sólina. Samkvæmt útreikningum Almanaks Háskóla Íslands hafa sjö almyrkvar orðið í Vestmannaeyjum frá árinu 700. Enginn annar af þeim 41 stað á Íslandi sem Almanakið miðar við hefur fengið jafnmarga. Almyrkvarnir í Eyjum urðu 5. júlí 1312, 16. júlí 1330, 26. júní 1424, 17. júní 1433, 9. júlí 1469, 17. júlí 1833 og 30. júní 1954. Það er því óhætt að segja að Eyjarnar hafi verið býsna vel staðsettar þegar alskuggi tunglsins hefur farið yfir Ísland.

Fimm almyrkvar á 157 árum

Sérstaka athygli vekur hversu ört almyrkvarnir röðuðu sér yfir Vestmannaeyjar á miðöldum. Fyrst varð almyrkvi árið 1312 og aðeins 18 árum síðar, árið 1330, varð aftur aldimmt yfir Eyjum.

Næst kom almyrkvi árið 1424, annar aðeins níu árum síðar, árið 1433, og sá fimmti árið 1469. Vestmannaeyjar fengu þannig fimm almyrkva á aðeins 157 árum. Myrkvinn 1469 var jafnframt óvenju víðfeðmur. Alskugginn náði þá til 21 af 41 viðmiðunarstað Almanaksins og myrkvabeltið var um 370 kílómetra breitt.

Eyjamenn þessara tíma höfðu vitaskuld hvorki sólmyrkvagleraugu né síma sem sögðu þeim hvað væri í vændum. Þegar sólin hvarf skyndilega um hábjartan dag hefur sjónarspilið því væntanlega vakið bæði undrun og óhug. Eftir myrkvann 1469 tók við löng bið. Næsti almyrkvi í Vestmannaeyjum varð ekki fyrr en 17. júlí 1833 – heilum 364 árum síðar.

Dagurinn sem Eyjamenn muna enn

Síðasti almyrkvinn í Vestmannaeyjum varð 30. júní 1954. Almyrkvabeltið lá þá yfir syðsta hluta landsins og Eyjarnar voru einstaklega vel staðsettar. Þar varði almyrkvinn lengst í um eina mínútu og 46 sekúndur. Um hábjartan dag, aðeins rúmri viku eftir sumarsólstöður, hvarf sólin og myrkur færðist yfir Eyjarnar.

Eyjamennirnir Svavar Steingrímsson og Hávarður Birgir Sigurðsson rifjuðu upp þennan dag á Vísi og sögðu sérstaklega eftirminnilegt hvernig allt umhverfið hljóðnaði. Fuglar þögnuðu og dýr virtust halda að nótt væri skollin á. Myrkrið stóð aðeins í tæpar tvær mínútur. Minningin hefur enst í 72 ár.

Eyjamenn fengu annað sjaldgæft sjónarspil 31. maí 2003 þegar hringmyrkvi sást frá Vestmannaeyjum. Tunglið huldi þá ekki sólina að fullu og eftir stóð bjartur hringur umhverfis dimma tunglskífuna. Þann 20. mars 2015 varð svo almyrkvi á Norður-Atlantshafi, meðal annars í Færeyjum og á Svalbarða. Í Vestmannaeyjum sást hins vegar mjög mikill deildarmyrkvi.

Rétt utan almyrkvabeltisins

Á morgun, miðvikudaginn 12. ágúst, verður svo komið að næsta stórviðburði – og nú munar sannarlega litlu. Vestmannaeyjar liggja rétt utan almyrkvabeltisins. Sólmyrkvinn hefst um klukkan 16:49, nær hámarki um 17:50 og lýkur um 18:49. Þegar mest verður verða um 99,6% sólarskífunnar hulin.

Það hljómar næstum eins og formsatriði að kalla þetta deildarmyrkva en ekki almyrkva. Munurinn á 99,6% og 100% er hins vegar gríðarlegur. Örmjó rönd sólar nægir til þess að dagsbirtan hverfi ekki með sama hætti og við almyrkva og sólarkórónan kemur ekki í ljós. Þar sem sólin hverfur aldrei alveg í Eyjum verður jafnframt að nota viðurkennd sólmyrkvagleraugu allan tímann þegar horft er til sólar.

Vestmannaeyjar eiga því áfram sitt sérstaka met: Sjö almyrkvar frá árinu 700 – fleiri en á nokkrum öðrum af 41 viðmiðunarstað Almanaks Háskóla Íslands. Á morgun bætist sá áttundi ekki við. Það vantar aðeins herslumuninn. Stundum getur örmjó sólarrönd skipt öllu máli.

Unnið með aðstoð gervigreindar og byggt á upplýsingum úr „Sólmyrkvar á Íslandi“ í Almanaki Háskóla Íslands.