RÚV fær tæpa 6,7 milljarða króna úr ríkissjóði á þessu ári og hafði auk þess um 2,6 milljarða í tekjur af auglýsingum og kostun árið 2025. Eftir lokun sjónvarpsfrétta Sýnar stendur ríkismiðillinn einn eftir með hefðbundnar sjónvarpsfréttir á landsvísu. Staðan kallar á grundvallarumræðu: Hvaða fjölmiðlaþjónustu á ríkið að reka, hvers vegna þarf ríkið sjálft að reka almenna fréttastofu og á ríkisfjölmiðill með milljarða í tryggar tekjur jafnframt að keppa við einkarekna fjölmiðla um auglýsingafé?

Á fjárlögum ársins 2026 er gert ráð fyrir að ríkisframlag til RÚV nemi 6.685 milljónum króna, eða tæplega 6,7 milljörðum. Það jafngildir um 18,3 milljónum króna á dag. Til samanburðar voru framlögin 6.355 milljónir árið 2025.

Ríkisframlagið segir þó aðeins hluta sögunnar. Árið 2025 námu tekjur RÚV af auglýsingum og kostun 2.560 milljónum króna, eða tæplega 2,6 milljörðum. Heildartekjur félagsins voru tæplega 9,4 milljarðar og komu 27 prósent þeirra frá auglýsingum.

RÚV nýtur þannig annars vegar milljarða í opinberri fjármögnun og sækir hins vegar milljarða til viðbótar á sama auglýsingamarkað og einkareknir íslenskir fjölmiðlar þurfa að treysta á til að fjármagna starfsemi sína.

Það kallar á einfalda en stóra spurningu: Á ríkisfjölmiðill með milljarða í tryggar opinberar tekjur jafnframt að vera einn stærsti keppinautur einkarekinna fjölmiðla um auglýsingafé?

Af hverju þarf ríkið að reka almenna fréttastofu? Það má ganga lengra og spyrja annarrar grundvallarspurningar: Af hverju þarf íslenska ríkið sjálft að reka almenna fréttastofu?

Spurningin felur ekki í sér að samfélagið þurfi ekki öfluga fréttaþjónustu. Þvert á móti. Sjálfstæð og öflug blaðamennska er ein af undirstöðum lýðræðisins. En af því leiðir ekki sjálfkrafa að ríkið þurfi sjálft að vera einn stærsti fjölmiðlarekandi landsins.

RÚV hefur samkvæmt lögum sérstakt almannaþjónustu-, lýðræðis- og öryggishlutverk. Fréttastofan á að vera sjálfstæð í störfum sínum og RÚV gegnir jafnframt mikilvægu hlutverki í almannavarnakerfi landsins.

Það eru sterk rök fyrir því að ríkið tryggi ákveðna grunnþjónustu. En þau svara ekki þeirri spurningu hvort ríkisfjölmiðill þurfi að keppa við einkarekna fjölmiðla um allan almennan fréttaflutning, alla daga ársins, í sjónvarpi, útvarpi og á vef.

Þarf RÚV til dæmis að leggja sömu áherslu og einkareknir miðlar á almennar fréttir, íþróttir, afþreyingu og dægurmál sem þegar er fjallað um á frjálsum fjölmiðlamarkaði?

Eða ætti opinbera fjármagnið fyrst og fremst að tryggja þá þjónustu sem markaðurinn á erfiðara með að standa undir – öryggis- og almannavarnaþjónustu, íslenska tungu og menningu, barnaefni, menntun, þjónustu við landsbyggðina og vandaða rannsóknarblaðamennsku?

Ríkið bæði bakhjarl og keppinautur

Þarna birtist þversögnin í íslenska fjölmiðlakerfinu. Ríkið vill stuðla að fjölbreyttum fjölmiðlamarkaði og tilvist öflugra einkarekinna fjölmiðla. Á sama tíma fjármagnar það stærsta fjölmiðlafyrirtæki landsins með milljörðum króna og heimilar því jafnframt að sækja milljarða á auglýsingamarkað.

Samkvæmt upplýsingum RÚV komu 68 prósent tekna þess frá ríkisframlagi árið 2025, 27 prósent frá auglýsingum og fimm prósent frá öðrum tekjum. Þegar rekstrarumhverfi einkarekinna fjölmiðla verður sífellt erfiðara er eðlilegt að spyrja hvort þetta fyrirkomulag eigi að standa óbreytt.

Staðan gjörbreytt

Lokun sjónvarpsfrétta Sýnar gjörbreytir stöðunni. RÚV stendur nú eitt eftir með hefðbundnar sjónvarpsfréttir á landsvísu. Það eitt og sér hlýtur að kalla á pólitískt endurmat. Það nægir ekki að gera smávægilegar breytingar á núverandi kerfi. Endurskoða þarf hlutverk ríkisfjölmiðilsins frá grunni.

Hvað á raunverulega að felast í almannaþjónustuhlutverki RÚV? Hvaða starfsemi á ríkið að fjármagna? Hversu umfangsmikil á starfsemi RÚV að vera á vefnum, í afþreyingu, íþróttum, hlaðvörpum og öðrum sviðum þar sem einkareknir fjölmiðlar starfa?

Og ekki síst: Á RÚV að gera allt sem aðrir fjölmiðlar gera – með ríkissjóð að bakhjarli – eða á ríkisfjölmiðillinn fyrst og fremst að tryggja þá fjölmiðlaþjónustu sem samfélagið telur nauðsynlega en markaðurinn getur ekki tryggt?

Þessar spurningar verða stjórnmálamenn að þora að ræða án þess að umræðan breytist strax í deilu um hvort menn séu með eða á móti RÚV. Málið er miklu stærra en það. Ísland þarf öfluga fjölmiðla, sjálfstæða fréttamennsku og tryggt öryggis- og almannaþjónustuhlutverk. En þjóðin þarf ekki síður öfluga einkarekna fjölmiðla sem veita stjórnvöldum, RÚV og öðrum valdhöfum aðhald.

Þar skipta bæjar- og svæðismiðlar miklu. Eyjafréttir, Víkurfréttir, Skessuhorn, Akureyri.net, Austurglugginn og aðrir staðbundnir miðlar sinna fréttum og aðhaldi í sínum samfélögum sem landsmiðlar geta aldrei sinnt með sama hætti.

Ekki eftir neinu að bíða

Vandinn er þegar orðinn stór. Önnur af tveimur stóru sjónvarpsfréttastofum landsins er horfin af skjánum og sjálfstæðir íslenskir fjölmiðlar berjast um takmarkaðar tekjur og athygli. Ábyrgð stjórnmálanna er því mikil. Flokkarnir þurfa að leggja hefðbundinn ágreining til hliðar og sameinast um heildstæða fjölmiðlastefnu til framtíðar.

Þar þarf að taka afstöðu til hlutverks og umfangs RÚV, opinberrar fjármögnunar þess, stöðu ríkisfjölmiðilsins á auglýsingamarkaði og þess hvernig tryggja eigi raunverulega fjölbreytni einkarekinna lands-, bæjar- og svæðismiðla.

Það er miklu erfiðara að endurreisa fjölmiðil eftir að hann er horfinn en að skapa honum sanngjarnt rekstrarumhverfi meðan hann er enn starfandi. Þess vegna er ekki eftir neinu að bíða.

Spurningin er ekki aðeins hversu mikið fé RÚV eigi að fá. Stærri spurningin er hvað RÚV eigi að gera fyrir það fé – og hvers vegna ríkið þurfi sjálft að sinna verkefnum sem frjálsir og sjálfstæðir fjölmiðlar geta sinnt.

Þar þarf að byrja á grunninum: Hvaða fjölmiðlaþjónustu þarf ríkið sjálft að reka – og hvað á að vera hlutverk frjálsra og sjálfstæðra fjölmiðla?

Ómar Garðarsson blaðamaður á Eyjafréttum